Τί σημαίνει γιά μιά χώρα ὁ ἀποκλεισμός ἀπό τό «σύστημα τοῦ δολλαρίου»

Ἡ ἀπειλή ὅτι μιά χώρα, μιά τράπεζα ἤ μιά μεγάλη ἐπιχείρηση μπορεῖ νά ἀποκλειστεῖ ἀπό τό «σύστημα τοῦ δολλαρίου» ἀκούγεται συχνά σάν μιά ἀκόμη μορφή οἰκο- νομικῆς κύρωσης

Ἡ ἀπειλή ὅτι μιά χώρα, μιά τράπεζα ἤ μιά μεγάλη ἐπιχείρηση μπορεῖ νά ἀποκλειστεῖ ἀπό τό «σύστημα τοῦ δολλαρίου» ἀκούγεται συχνά σάν μιά ἀκόμη μορφή οἰκονομικῆς κύρωσης.

τῶν ΓΙῶΡΓΟΥ ΑΤΣΑΛΆΚΗ* ΚΑΙ ΙΩΆΝΝΑΣ ΑΤΣΑΛΆΚΗ**

Στήν πραγματικότητα ὅμως πρόκειται γιά κάτι πολύ βαθύτερο. Τό δολλάριο δέν εἶναι ἁπλῶς τό νόμισμα τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν. Εἶναι ταυτόχρονα παγκόσμιο ἀποθεματικό νόμισμα, βασικό μέσο τιμολόγησης τοῦ διεθνοῦς ἐμπορίου, κυρίαρχο νόμισμα στίς ἀγορές συναλλάγματος καί θεμέλιο ἑνός τεράστιου παγκόσμιου χρηματοπιστωτικοῦ δικτύου.

Ἑπομένως, ἡ ἀποπομπή μιᾶς χώρας ἀπό τό σύστημα τοῦ δολλαρίου δέν σημαίνει ἁπλῶς ὅτι αὐτή δέν μπορεῖ πλέον νά χρησιμοποιεῖ χαρτονομίσματα δολλαρίου. Σημαίνει ὅτι ἀρχίζει νά χάνει πρόσβαση σέ ἕνα ὁλόκληρο χρηματοπιστωτικό οἰκοσύστημα. Στό τέλος τοῦ 2025, τό δολλάριο ἐξακολουθοῦσε νά ἀντιπροσωπεύει περίπου τό 56,8% τῶν παγκόσμιων συναλλαγματικῶν ἀποθεμάτων, ἐνῷ τό εὐρώ βρισκόταν περίπου στό 20,3% καί τό κινεζικό γουάν μόλις στό 2%.

Παράλληλα, σύμφωνα μέ τήν Τράπεζα Διεθνῶν Διακανονισμῶν, τό δολλάριο βρισκόταν στήν μία πλευρά τοῦ 89,2% τῶν συναλλαγῶν στίς διεθνεῖς ἀγορές συναλλάγματος τό 2025. Τό γουάν, παρά τήν ἄνοδό του, βρισκόταν στό 8,5%. Αὐτοί οἱ ἀριθμοί ἐξηγοῦν γιατί ὁ ἀποκλεισμός ἀπό τό δολλαριακό σύστημα μπορεῖ νά λειτουργήσει σάν οἰκονομική ἀσφυξία.

Τό δολλάριο δέν εἶναι μόνο νόμισμα: Τό πρῶτο λάθος εἶναι νά θεωροῦμε ὅτι τό «σύστημα τοῦ δολλαρίου» ταυτίζεται ἁπλῶς μέ τήν χρήση ἀμερικανικοῦ νομίσματος. Στήν πραγματικότητα, περιλαμβάνει τίς ἀμερικανικές τράπεζες, τίς ἀνταποκρίτριες τραπεζικές σχέσεις, τίς ἀγορές ἀμερικανικῶν κρατικῶν τίτλων, τίς διεθνεῖς πληρωμές, τήν χρηματοδότηση τοῦ ἐμπορίου, τήν ἔκδοση χρέους, τήν ἀσφάλιση, τίς κεφαλαιαγορές καί ἕνα τεράστιο δίκτυο συμβολαίων πού εἶναι ἐκφρασμένα σέ δολλάρια.

Μιά τράπεζα στήν Ἀσία ἤ στήν Μέση Ἀνατολή δέν χρειάζεται νά βρίσκεται στήν Νέα Ὑόρκη γιά νά ἐξαρτᾶται ἀπό αὐτό τό σύστημα. Ἐάν θέλει νά ἐκκαθαρίσει πληρωμές σέ δολλάρια, συνήθως χρειάζεται πρόσβαση, ἄμεσα ἤ ἔμμεσα, σέ ἀμερικανικά χρηματοπιστωτικά ἱδρύματα.

Γι’ αὐτό καί οἱ ἀμερικανικές δευτερογενεῖς κυρώσεις εἶναι τόσο ἰσχυρές. Τό πραγματικό μήνυμα πρός μιά ξένη τράπεζα εἶναι οὐσιαστικά: «Μπορεῖς νά συνεχίσεις νά συναλλάσσεσαι μέ τήν χώρα πού βρίσκεται ὑπό κυρώσεις ἤ μπορεῖς νά διατηρήσεις τήν πρόσβασή σου στό ἀμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Ἀλλά ἴσως νά μήν μπορεῖς νά κάνεις καί τά δύο». Γιά τίς περισσότερες διεθνεῖς τράπεζες, ἡ ἐπιλογή εἶναι σχεδόν αὐτονόητη.

►Τί συμβαίνει στίς εἰσαγωγές καί τίς ἐξαγωγές: Γιά μιά χώρα πού ἀποκλείεται ἀπό τό σύστημα, τό πρῶτο μεγάλο πρόβλημα ἐμφανίζεται στό διεθνές ἐμπόριο. Ἀκόμη καί ὅταν δύο χῶρες δέν εἶναι οἱ Ἡνωμένες Πολιτεῖες, πολλές ἐμπορικές συναλλαγές τιμολογοῦνται καί ἐξοφλοῦνται σέ δολλάρια.

Πετρέλαιο, φυσικό ἀέριο, γεωργικά προϊόντα, μέταλλα, ναυτιλιακές ὑπηρεσίες καί πολλές διεθνεῖς πρῶτες ὗλες χρησιμοποιοῦν τό δολλάριο ὡς κοινή μονάδα συναλλαγῆς. Ἐάν λοιπόν μιά χώρα δέν μπορεῖ εὔκολα νά πραγματοποιήσει πληρωμές σέ δολλάρια, πρέπει νά βρεῖ ἐναλλακτικές διαδρομές. Μπορεῖ νά χρησιμοποιήσει εὐρώ, γουάν, ρουπίες, ντιράμ, χρυσό ἤ ἀκόμη καί συστήματα συμψηφισμοῦ.

Ὅμως, κάθε ἐναλλακτική δημιουργεῖ ἐπί πλέον κόστος, μεγαλύτερη πολυπλοκότητα καί συνήθως χαμηλότερη ρευστότητα. Ἕνας ξένος προμηθευτής μπορεῖ ἐπίσης νά πεῖ: «Θά συνεχίσω νά σοῦ πουλάω, ἀλλά μόνο ἄν μέ πληρώσεις περισσότερο, ἐπειδή ἀναλαμβάνω μεγαλύτερο χρηματοπιστωτικό καί πολιτικό κίνδυνο». Ἄρα, ἡ κύρωση μετατρέπεται σταδιακά σέ ἀσφάλιστρο κινδύνου πάνω σέ ὁλόκληρη τήν οἰκονομία.

►Γιατί εἶναι τόσο σημαντικά τά ἀμερικανικά κρατικά ὁμόλογα: Ἐδῶ βρίσκεται ἴσως τό πιό σημαντικό πλεονέκτημα τοῦ συστήματος. Μιά χώρα πού ἐμφανίζει ἐμπορικά πλεονάσματα συσσωρεύει συναλλαγματικά ἀποθέματα. Αὐτά τά χρήματα πρέπει κάπου νά τοποθετηθοῦν.

Τό κρίσιμο ἐρώτημα εἶναι: Ποῦ μπορεῖ μιά κεντρική τράπεζα νά τοποθετήσει ἑκατοντάδες δισεκατομμύρια δολλάρια μέ σχετικά μικρό κίνδυνο καί νά γνωρίζει ὅτι μπορεῖ νά τά ρευστοποιήσει γρήγορα, ὅταν τά χρειαστεῖ;

Ἡ ἀμερικανική ἀγορά κρατικῶν ὁμολόγων παραμένει ἡ σημαντικώτερη ἀπάντηση. Ἡ Federal Reserve ἐπισημαίνει ὅτι τό βάθος καί ἡ ρευστότητα τῶν ἀμερικανικῶν χρηματοπιστωτικῶν ἀγορῶν παραμένουν, οὐσιαστικά, ἀσύγκριτα διεθνῶς καί ὅτι ὑπάρχει τεράστια προσφορά σχετικά ἀσφαλῶν περιουσιακῶν στοιχείων ἐκφρασμένων σέ δολλάρια.

Στίς ἀρχές τοῦ 2025, ξένοι ἐπενδυτές κατεῖχαν περίπου 9 τρισ. δολλάρια ἀμερικανικῶν κρατικῶν τίτλων, περίπου τό 32% τῶν διαπραγματεύσιμων Treasuries. Αὐτό δημιουργεῖ ἕναν μηχανισμό αὐτοενίσχυσης: τό δολλάριο χρησιμοποιεῖται, ἐπειδή εἶναι ρευστό· εἶναι ρευστό, ἐπειδή χρησιμοποιεῖται παντοῦ· καί χρησιμοποιεῖται παντοῦ, ἐπειδή ὑπάρχει μιά τεράστια ἀγορά ἀσφαλῶν περιουσιακῶν στοιχείων σέ δολλάρια.

► Γιατί τό γουάν δέν εἶναι ἀκόμη πλήρης ἐναλλακτική: Θεωρητικά, τό κινεζικό γουάν θά μποροῦσε νά ἀποτελέσει σημαντικό ἀνταγωνιστή τοῦ δολλαρίου. Ἡ Κίνα εἶναι μία ἀπό τίς μεγαλύτερες οἰκονομίες τοῦ κόσμου καί ἕνας ἀπό τούς μεγαλύτερους ἐμπορικούς ἑταίρους δεκάδων κρατῶν.

Ὡστόσο, ὑπάρχει μιά θεμελιώδης διαφορά: τό κινεζικό χρηματοπιστωτικό σύστημα δέν εἶναι τόσο ἀνοικτό. Ἡ Κίνα ἐξακολουθεῖ νά διατηρεῖ σημαντικούς ἐλέγχους στήν κίνηση κεφαλαίων. Ἕνας ἐπενδυτής μπορεῖ νά ἀποκτήσει γουάν, ἀλλά δέν διαθέτει πάντα τήν ἴδια ἐλευθερία νά μετακινήσει μεγάλες ποσότητες κεφαλαίων μέσα καί ἔξω ἀπό τήν χώρα, ὅπως στίς Ἡνωμένες Πολιτεῖες.

Αὐτό εἶναι κρίσιμο γιά τίς κεντρικές τράπεζες. Τό ἀποθεματικό νόμισμα πρέπει νά εἶναι ὄχι μόνο ἀξιόπιστο, ἀλλά καί ἄμεσα μετατρέψιμο καί ρευστοποιήσιμο σέ περίοδο κρίσης. Ἡ περιορισμένη συμμετοχή τοῦ γουάν στά παγκόσμια ἀποθέματα ‒περίπου 1,95% στό τέλος τοῦ 2025‒ δείχνει ὅτι οἱ κεντρικές τράπεζες ἐξακολουθοῦν νά τό ἀντιμετωπίζουν περισσότερο ὡς συμπληρωματικό καί ὄχι ὡς ὑποκατάστατο τοῦ δολλαρίου.

► Τί συμβαίνει στό νόμισμα τῆς ἀποκλεισμένης χώρας: Ὁ χρηματοπιστωτικός ἀποκλεισμός συνήθως δημιουργεῖ πίεση καί στό ἐγχώριο νόμισμα. Ἐπιχειρήσεις καί πολῖτες προσπαθοῦν νά ἀποκτήσουν δολλάρια ἤ ἄλλα ἰσχυρά νομίσματα.

Ἡ ζήτηση γιά ξένο συνάλλαγμα αὐξάνεται. Τό ἐγχώριο νόμισμα ὑποτιμᾶται. Οἱ εἰσαγωγές ἀκριβαίνουν. Ὁ πληθωρισμός ἐνισχύεται. Ἡ κεντρική τράπεζα μπορεῖ νά προσπαθήσει νά στηρίξει τό νόμισμά της χρησιμοποιῶντας τά συναλλαγματικά της ἀποθέματα. Ὅμως, ἐάν μέρος αὐτῶν ἔχει παγώσει ἤ δέν εἶναι διαθέσιμο, ἡ δυνατότητα παρέμβασής της περιορίζεται δραματικά.

Ἔτσι, δημιουργεῖται ἕνας φαῦλος κύκλος: κυρώσεις → ἔλλειψη συναλλάγματος → ὑποτίμηση → ἀκριβότερες εἰσαγωγές → πληθωρισμός → φυγή κεφαλαίων → νέα ὑποτίμηση.

►Τό μεγαλύτερο πρόβλημα εἶναι ἡ χρηματοδότηση: Ἡ χώρα δέν χάνει μόνο τήν δυνατότητα νά πραγματοποιεῖ εὔκολα πληρωμές. Χάνει καί τήν δυνατότητα νά δανείζεται φυσιολογικά ἀπό τίς διεθνεῖς ἀγορές.

Οἱ ξένες τράπεζες ἀποσύρονται. Οἱ ἐπενδυτές ἀπαιτοῦν πολύ ὑψηλότερες ἀποδόσεις. Οἱ ἀσφαλιστικές ἑταιρεῖες γίνονται ἀπρόθυμες νά καλύψουν συναλλαγές. Οἱ ναυτιλιακές ἑταιρεῖες φοβοῦνται τίς κυρώσεις. Οἱ ἑταιρεῖες πιστωτικῶν καρτῶν καί τά διεθνῆ δίκτυα πληρωμῶν μπορεῖ νά ἀποχωρήσουν.

Ἀκόμη καί ἐπιχειρήσεις πού νομικά θά μποροῦσαν νά συνεχίσουν νά συναλλάσσονται συχνά ἀποφασίζουν ὅτι ὁ κίνδυνος εἶναι ὑπερβολικά μεγάλος. Αὐτό ὀνομάζεται overcompliance: οἱ ἐπιχειρήσεις ἀποφεύγουν ἀκόμη καί νόμιμες συναλλαγές, ἐπειδή φοβοῦνται μήπως παραβιάσουν κατά λάθος τίς κυρώσεις. Ἔτσι, μιά χώρα μπορεῖ νά ἀπομονωθεῖ περισσότερο ἀπό ὅσο προβλέπει ἀκόμη καί τό ἐπίσημο καθεστώς κυρώσεων.

► Ὑπάρχει ὅμως κίνδυνος γιά τίς ἴδιες τίς ΗΠΑ: Ἡ «ὁπλοποίηση» τοῦ δολλαρίου ἔχει καί ἀντίθετη πλευρά. Ὅσο περισσότερο οἱ Ἡνωμένες Πολιτεῖες χρησιμοποιοῦν τήν πρόσβαση στό δολλάριο ὡς ἐργαλεῖο γεωπολιτικῆς πίεσης, τόσο περισσότερο δημιουργοῦν κίνητρο σέ ἄλλες χῶρες νά ἀναπτύσσουν ἐναλλακτικές.

Ἡ Ρωσσία, ἡ Κίνα καί ἄλλες οἰκονομίες ἔχουν αὐξήσει τήν χρήση ἐναλλακτικῶν νομισμάτων, ἐνῷ ἀρκετές κεντρικές τράπεζες ἔχουν ἐνισχύσει τίς ἀγορές χρυσοῦ. Ὡστόσο, μέχρι σήμερα ἡ μετατόπιση εἶναι περισσότερο σταδιακή διαφοροποίηση παρά ἀντικατάσταση τοῦ δολλαρίου. Ἡ Federal Reserve σημείωνε ὅτι, ἀκόμη καί μετά τίς κυρώσεις κατά τῆς Ρωσσίας, ἡ συμμετοχή τοῦ δολλαρίου στά παγκόσμια ἀποθέματα παρέμεινε περίπου σταθερή γύρω στό 58% κατά τήν περίοδο 2022-2025.

Τό πραγματικό πλεονέκτημα τῶν ΗΠΑ ἑπομένως δέν βρίσκεται μόνο στήν πολιτική τους ἰσχύ. Βρίσκεται στό γεγονός ὅτι ὁ ὑπόλοιπος κόσμος δέν διαθέτει ἀκόμη ἕνα πλῆρες ὑποκατάστατο. Γιά νά ἀντικαταστήσει κανείς τό δολλάριο, δέν ἀρκεῖ νά δημιουργήσει ἕνα διαφορετικό νόμισμα.

Πρέπει νά δημιουργήσει ταυτόχρονα βαθειές ἀγορές ὁμολόγων, ἐλεύθερη κίνηση κεφαλαίων, ἰσχυρούς θεσμούς, νομική ἀσφάλεια, τεράστια ρευστότητα καί τήν ἐμπιστοσύνη ὅτι ἑκατοντάδες δισεκατομμύρια μποροῦν νά εἰσέλθουν καί νά ἐξέλθουν χωρίς πολιτικούς περιορισμούς. Αὐτό εἶναι πολύ δυσκολώτερο.

Γι’ αὐτό καί ἡ ἀπειλή «θά ἀποκλειστεῖτε ἀπό τό σύστημα τοῦ δολλαρίου» παραμένει ἕνα ἀπό τά ἰσχυρότερα μή στρατιωτικά ἐργαλεῖα πού διαθέτουν οἱ Ἡνωμένες Πολιτεῖες. Δέν σημαίνει ἁπλῶς ὅτι μιά χώρα χάνει ἕνα νόμισμα. Σημαίνει ὅτι κινδυνεύει νά χάσει τήν πρόσβαση στό κεντρικό κυκλοφορικό σύστημα τῆς παγκόσμιας οἰκονομίας.