ΕΦΗ ΣΑΠΟΥΝΑ-ΣΑΚΕΛΛΑΡΑΚΗ: Ἐπί ἕξι δεκαετίες ὑπηρετεῖ τήν ἐπιστήμη τῆς Ἀρχαιολογίας
Σέ ἡλικία πού ἄλλοι ἔχουν ἤδη ἀποσυρθεῖ, ἐκείνη μόλις τίναξε ἀπό πάνω της τά χώματα τῆς τελευταίας ἀνασκαφῆς καί ἑτοιμάζει τήν ἐπιστημονική δημοσίευση γιά τίς Ἀρχάνες. Ἡ μυθική ζωή της πλάι στόν ἰχνηλάτη τοῦ Μινωικοῦ πολισμοῦ, Γιάννη Σακελλαράκη, οἱ κορυφαῖες προσωπικότητες πού γνώρισαν, ἀλλά καί ἡ δική της, αὐτόνομη ἐπιστημονική πορεία περνοῦν ὡς σεκάνς ἀπό ταινία στήν συνέντευξη ζωῆς της στήν «ΕτΚ»
- Συνέντευξις στήν Κατερίνα Λυμπεροπούλου
- Φωτογραφιες: Αρχεῖο Εφης Σαπουνᾶ-Σακελλαράκη
Ἡ συνομιλία μας μέ τήν δρα Ἔφη Σαπουνᾶ-Σακελλαράκη, Ἐπίτιμη Διευθύντρια Ἀρχαιοτήτων, ξεκίνησε ἀπό τό μινωικό ἀνάκτορο τῶν Ἀρχανῶν, στό ὁποῖο ἐπέστρεψε μετά τήν ἀποκάλυψή του, τήν δεκαετία τοῦ 1960, ἀπό τήν μεγάλη ἀρχαιολογική ἔρευνα τοῦ σπουδαίου Γιάννη Σακελλαράκη καί συντρόφου τῆς ζωῆς της, γιά νά συνεχιστεῖ ἀπό ἐκείνη στίς ἑπόμενες δεκαετίες. Ἕνα ἀνάκτορο ἐξ ἴσου πλούσιο καί ἰσχυρό, πού διεδραμάτισε, παράλληλα μέ τήν Κνωσσό, σημαντικό ρόλο στήν ἀνάπτυξη τοῦ Μινωικοῦ πολιτισμοῦ.
Σέ ποιά χρονική στιγμή βρίσκονται οἱ ἀνασκαφές στό τριώροφο κτήριο τοῦ μινωικοῦ ἀνακτόρου τῶν Ἀρχανῶν;
Οἱ ἀνασκαφές ὁλοκληρώθηκαν πρός τό παρόν, καί ἀναφέρομαι στό τμῆμα τό ὁποῖο ἦταν ἐλεύθερο πρός ἀνασκαφή, γιατί τό ἀνάκτορο βρίσκεται κάτω ἀπό τό χωριό Ἀρχάνες τοῦ Ἡρακλείου Κρήτης. Εὐτυχῶς, στό σημεῖο πού σκάβουμε ἦταν ἡ κεντρική εἴσοδος, ἡ αὐλή καί τά δωμάτια, πού ἔφεραν στό φῶς χρυσελεφάντινα ἀντικείμενα καί ἄλλα σημαντικά εὑρήματα. Εἴχαμε, ὡστόσο, ἀγοράσει παλαιότερα ἀπό τό Ἵδρυμα Ψύχα τά σπίτια τοῦ χωριοῦ γύρω ἀπό τό ἀνάκτορο, τά ὁποῖα ἦταν ἑτοιμόρροπα καί τό πιθανώτερο νά γκρεμίζονταν καί νά γίνονταν πολυκατοικίες. Τά ἔχουμε παραχωρήσει στό Ἑλληνικό Δημόσιο. Ὑποθέτω οἱ μεταγενέστεροι –καί ἐννοῶ τούς βοηθούς μου, τούς ὁποίους ἔχω ὁρίσει– νά συνεχίσουν τήν ἀνασκαφή ἀργότερα. Θά σκεφτοῦμε καί, ἀφοῦ ὑπάρξουν ὅλες οἱ ἀπαραίτητες προϋποθέσεις, θά συνεχιστεῖ ἡ ἀνασκαφή. Ἀρχές Ὀκτωβρίου παρέδωσα καί τόν τελευταῖο τόμο τῆς ἐπιστημονικῆς δημοσίευσης. Προκύπτουν πολύ σημαντικά συμπεράσματα γιά τό ἀνάκτορο. Πρέπει νά σκάβεις, νά σταματᾶς, νά δημοσιεύεις ἐπιστημονικά καί μετά νά συνεχίζεις. Καί βέβαια, ὅπως ἔλεγε καί ὁ Σακελλαράκης, δέν ξέρω ἄν εἶναι πιό ὡραῖο νά σκάψεις ἕνα μινωικό ἀνάκτορο ἀπό τό νά χαίρεσαι μία ἀνθισμένη ἀρχανιώτικη αὐλή!
Θεωρεῖτε πιό σημαντικό τό ἀνάκτορο στίς Ἀρχάνες ἀπό αὐτό τῆς Κνωσσοῦ;
Ὄχι. Ἀλλά πρέπει νά σᾶς πῶ ὅτι κάποια ἐποχή φαίνεται πώς ἐπεκτάθηκε ἡ δύναμη τῆς Κνωσσοῦ πρός τήν περιοχή πού βρίσκεται νότια ἀκόμη καί ἀπό τίς Ἀρχάνες. Μάλιστα, σέ ρωμαϊκές ἐπιγραφές ἡ περιοχή αὐτή ἀναφέρεται ὡς Κνωσσός. Ἄρα, στήν διάρκεια κάποιας περιόδου ἦταν πράγματι πιό σημαντικό, ὅπως δείχνει βέβαια καί τό μινωικό βασιλικό νεκροταφεῖο στό Φουρνί, στόν λόφο δίπλα στόν οἰκισμό τῶν Κάτω Ἀρχανῶν. Ἐπίσης, ἀξίζει νά σημειωθεῖ ὅτι τό ἀνάκτορο στίς Ἀρχάνες ἔχει τό ἴδιο μέγεθος μέ τό ἀνάκτορο τῆς Κνωσσοῦ. Δέν ἦταν τό θερινό ἀνάκτορο (summer palace), ὅπως εἶχε ὑποθέσει ἀπό τυχαῖα εὑρήματα ὁ ἀνασκαφέας τῆς Κνωσσοῦ, σέρ Ἄρθουρ Ἔβανς, σύμφωνα μέ τήν βικτωριανή ἀντίληψη τῆς ἐποχῆς. Ἦταν ἕνα ἄλλο ἀνάκτορο, πού ἀνῆκε πιθανῶς σέ κάποιον ἀπό τήν δυναστεία τῆς Κνωσσοῦ. Ἀλλά ἕνα πλῆρες ἀνάκτορο, σημαντικό, καί μάλιστα ἀπό ἄποψη δομῆς. Ἔχουν βρεθεῖ ἑκατοντάδες ἀντικείμενα καί τελετουργικά σκεύη, πού χρονολογοῦνται ἀπό τό 2000 μέχρι καί τό 1000 π.Χ.
Τί ἀναγνώριση συνιστᾶ ἡ ἔνταξη, τό 2025, τῆς Ζωμίνθου, τό μινωικό ἀνάκτορο τῆς ὁποίας ἀνακάλυψε ὁ Γιάννης Σακελλαράκης καί ἀνέσκαψε μαζί σας, στόν Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιᾶς τῆς UNESCO (σ.σ.: στό πλαίσιο τοῦ σειριακοῦ μνημείου «Μινωικά Ἀνακτορικά Κέντρα»);
Τό μινωικό ἀνακτορικό συγκρότημα τῆς Ζωμίνθου, τό ὁποῖο πλέον ἔχει γίνει γνωστό ἀνά τόν κόσμο, εἶναι τό μοναδικό μέχρι στιγμῆς ἀνάκτορο τῆς Κρήτης τό ὁποῖο βρίσκεται σέ βουνό –στόν Ψηλορείτη, σέ ὑψόμετρο περίπου 1.200 μ.–, μέ ἰδιαίτερη ἀρχιτεκτονική καί πολύ καλή διατήρηση. Ἡ σημασία του ὑπογραμμίζεται ἐπίσης ἀπό τό γεγονός ὅτι ἔχει ἐγγύτητα μέ τό Ἰδαῖον Ἄντρο, τό ὁποῖο ἦταν τό σημαντικώτερο θρησκευτικό κέντρο στήν Ἀνατολική Μεσόγειο, ὅπως δείχνουν τά εὑρήματα. Εἶναι τό σπήλαιο στό ὁποῖο ὁ Κρητανεγής Δίας ἀνατράφηκε ἀπό τήν Ἀμάλθεια. Ὁ γνωστός Καναδός ἀρχαιολόγος-ἀνασκαφέας τῆς Ἀρχαίας Ἀγορᾶς τῶν Ἀθηνῶν, Ὄμερ Ἄρμστρονγκ Τόμσον, τό ἔχει χαρακτηρίσει ὡς «Βηθλεέμ τῆς Ἀρχαιότητας». Ὡς ἐκ τούτου, εἶναι ἰδιαίτερα σημαντική ἡ ἔνταξη. Οἱ τοῖχοι τοῦ συγκροτήματος εἶναι σχεδόν τρία μέτρα, χωρίς νά ἔχει γίνει κάποια ἐπέμβαση, ὅπως σέ ἀνάλογες περιπτώσεις μνημείων στήν Κνωσσό καί τήν Φαιστό. Στήν Ζώμινθο ὑπῆρχαν πρόβατα ἀπό τά ὁποῖα ἔβγαζαν μαλλί, καθώς ἐπίσης ἰαματικά καί καλλωπιστικά φυτά, τά ὁποῖα γνωρίζουμε ὅτι μεταφέρονταν ἀπό τήν Κνωσσό στήν Αἴγυπτο.
«Κάποιοι μᾶς χαρακτήρισαν χρυσοδάκτυλους», ἔχετε πεῖ γιά ἐσᾶς καί τόν Γιάννη Σακελλαράκη. «Ἀποκαλύψαμε τά ἀνάκτορα τῶν Ἀρχανῶν καί τῆς Ζωμίνθου, σκάψαμε βαθειά στό Ἰδαῖον Ἄντρο, τό βασιλικό νεκροταφεῖο στό Φουρνί, τό μινωικό ἱερό στά Ἀνεμόσπηλια μέ τήν πρώτη ἐπιβεβαιωμένη ἀνθρωποθυσία…». Ἄν προτεραιοποιούσατε αὐτές τίς ἀνακαλύψεις, ποιά θά βάζατε πρώτη στήν σειρά καί γιατί;
Βέβαια τό ἔχω πεῖ. Τό νεκροταφεῖο στό Φουρνί ἔχει δώσει σημαντικά εὑρήματα, ἐλεφάντινες σφραγῖδες, τό περίφημο Χρυσό Δαχτυλίδι τῶν Ἀρχανῶν καί ἄλλα πολλά χρυσᾶ κτερίσματα. Ὡστόσο, δέν εἶναι ἁπλῶς ἕνα «πλούσιο νεκροταφεῖο». Ἡ διεθνής ἐπιστημονική κοινότητα τό χαρακτηρίζει ὡς νεκρόπολη, πού προσφέρει στοιχεῖα γιά τίς διεθνεῖς ἐπαφές τῶν Ἀρχανῶν μέ τίς Κυκλάδες, τήν Αἴγυπτο καί τήν Ἀνατολή. Στόν χῶρο τοῦ ἀνακτόρου τῶν Ἀρχανῶν ἔχει βρεθεῖ χρυσελεφάντινο σύμπλεγμα ἀνθρώπινων μορφῶν. Θά χαρακτήριζα τό ἀνάκτορο ἐξαιρετικά ἐκλεπτυσμένο στήν ἀρχιτεκτονική καί, βεβαίως, σημαντικό γιά τά εὑρήματα πού βρέθηκαν ἐκεῖ. Ἡ Ζώμινθος ἔχει ἄλλη ἀξία. Τώρα ὅλοι ψάχνουν σέ ὑψόμετρο νά ἀνακαλύψουν ἀντίστοιχες σημαντικές θέσεις. Καί ὅσο γιά τό Ἰδαῖον Ἄντρο, θεωρεῖται ἀπό τά σημαντικώτερα ἱερά σέ ὁλόκληρη τήν λεκάνη τῆς Μεσογείου, ἰδιαίτερα στή Μινωική περίοδο, ἀλλά καί στούς πρώιμους Ἱστορικούς χρόνους.
«Ἡ Τέχνη μᾶς βοήθησε νά ξεπεράσουμε κάποια δυσάρεστα πού ζήσαμε –καί δέν ἦταν λίγα–, λόγῳ τῆς ἀντίστασης σέ καταστάσεις ἀντίθετες μέ τήν αἰσθητική καί τίς ἀρχές μας», ἔχετε πεῖ ἐπίσης ἀναφορικά μέ τήν στάση ζωῆς τήν ὁποία υἱοθετήσατε μέ τόν Γιάννη Σακελλαράκη.
Ἁπλῶς δέν ἀντιδράσαμε μέ βάρβαρο τρόπο, ὅπως φέρθηκαν σέ ἐμᾶς. Καί αὐτό τό ἀποδίδω στήν ἐπαφή μας μέ τήν Τέχνη, ἀλλά καί στήν φιλία μας μέ σημαντικούς ἀνθρώπους, τίς μεγάλες προσωπικότητες τοῦ 20οῦ αἰώνα, τίς ὁποῖες εἴχαμε τήν τύχη νά γνωρίσουμε. Δέν σταθήκαμε στήν ἀνασκαφή, τήν ὁποία βέβαια ὑπηρετήσαμε πάρα πολύ σοβαρά –σέ σκληρές συνθῆκες πολλές φορές– καί πάντα δημοσιεύαμε. Ποτέ δέν συνεχίσαμε ἀνασκαφή, ἄν δέν εἶχε προηγηθεῖ ἐπιστημονική δημοσίευση. Ἦταν τό κύριο ἔργο μας. Ἀλλά εἴχαμε καί ἄλλα πράγματα πού ἀγαπούσαμε.
Ἔχει πολλές ἐσωτερικές ἴντριγκες ὁ χῶρος τῆς Ἀρχαιολογίας;
Πάρα πολλές. Τό ἔχουμε ὑποστεῖ, ἀλλά τό ἀντιμετωπίσαμε ψύχραιμα. Δέν τολμούσαμε νά κάνουμε κάτι σημαντικό, καί νά μήν μᾶς ἐπιτεθοῦν. Στήν Ἑλλάδα! Διότι στό ἐξωτερικό ὑπῆρχε ἐντελῶς διαφορετική ἀντιμετώπιση. Τό Zweites Deutsches Fernsehen (Δεύτερη Γερμανική Τηλεόραση – ZDF) ἔκανε δύο φίλμ, ἕνα γιά τίς Ἀρχάνες καί ἕνα γιά τό Ἰδαῖον Ἄντρο. Συμφωνήσαμε νά γυριστοῦν μέ ὅρο νά μήν παιχθοῦν στήν Ἑλλάδα. Τώρα πού πέρασαν τά χρόνια, μπορεῖ νά παρουσιαστοῦν ἐδῶ, διότι ἦταν καταπληκτικές δουλειές, ἀλλά τότε εἴχαμε δεύτερες σκέψεις, γιατί ἦταν ἡ ἐποχή τῆς ἀνακάλυψης τῆς ἀνθρωποθυσίας καί εἴπαμε ὅτι θά… μᾶς σφάξουν.
Ἡ ἀμφισβήτηση τῆς ἀποκάλυψης τῆς ἀνθρωποθυσίας στά Ἀνεμόσπηλια ἀπό τόν Γιάννη Σακελλαράκη καί ἀπό ἐσᾶς, τό 1979, σᾶς κόστισε τίς πανεπιστημιακές σας ἕδρες, ἔχετε πεῖ. Ἄν γύριζε τό ρολόι τοῦ χρόνου πίσω, θά ἀλλάζατε κάτι σέ αὐτήν τήν περιπέτεια;
Ὄχι, δέν θά ἄλλαζα τίποτε, διότι ἡ ἀνακάλυψη τῆς ἀνθρωποθυσίας μᾶς ἔδωσε τό «δῶρο» νά γυρίσουμε ὅλο τόν κόσμο καί νά γίνουμε ἀποδεκτοί ἀπό παντοῦ. Τό Xinhua News Agency (Πρακτορεῖο Νέας Κίνας) ἔγραφε: «Ποιοί εἶναι οἱ Ἕλληνες πού ἀμφισβητοῦν;», γιατί ἐμεῖς εἴχαμε δώσει πραγματικά στοιχεῖα. Ὅταν πήγαμε στήν Μόσχα, ὁ κάτοχος Νόμπελ Φυσικῆς, Πυότρ Λεονίντοβιτς Καπίτσα, ὁ ὁποῖος ἔκανε μιά πολιτιστική ἐκπομπή, ἀνέφερε: «Ἄν εἶναι δυνατόν, ἀδιάβαστοι εἶναι (ὅσοι ἀμφισβητοῦν);». Καί ὁ Ἀμερικανός δημοσιογράφος καί πολιτικός ἀρθρογράφος Τζόζεφ Ἄλσοπ, πού ἦταν φίλος τῆς οἰκογένειας Κέννεντυ, ὅταν βρεθήκαμε στίς ΗΠΑ γιά τό ἀφιέρωμα τοῦ «National Geographic» τό 1981, εἶχε ἀναφέρει ὅτι εἶναι φυσικό νά ἀμφισβητοῦνται οἱ ἐπιστήμονες πού ἀποκαλύπτουν πρῶτοι, πρίν ἡ ἀνακάλυψη αὐτή γίνει μῦθος καί ἀργότερα μόδα. Καί 30 χρόνια μετά τήν ἀνακάλυψη, ἔγινε συνέδριο στό Μιλᾶνο γιά τήν ἀνθρωποθυσία. Στό συνέδριο αὐτό ὁ Βρεταννός ἀρχαιολόγος Πῆτερ Μάικλ Γουόρρεν, μέ σημαντικό ἔργο στήν Κνωσσό, ἀνέφερε ὅτι στά Ἀνεμόσπηλια ἦταν ἡ μόνη πραγματική ἀνθρωποθυσία. Ἔχουμε δικαιωθεῖ πλήρως. Καί ὅλοι βρίσκουν τώρα ἀπό μία ἀνθρωποθυσία…
Ὑπῆρξαν καί οἱ ἐξαιρέσεις;
Ἡ Ἑλληνίδα δημοσιογράφος καί συγγραφέας, Ἕλλη Παππᾶ, σύντροφος τοῦ Νίκου Μπελογιάννη, μᾶς στήριξε γράφοντας ἕνα ὡραῖο ἄρθρο στήν «Γυναῖκα», στό ὁποῖο ὑπογράμμισε τήν ἀξία τῆς θυσίας γιά τό γενικό καλό. Ἦταν γνώστρια ἀρχαιολογικῶν καί ἄλλων ζητημάτων. Καί αὐτό πού ἔκανε ἦταν γιά ἐμᾶς ἕνα «ποίημα».
Μέ τόν σύζυγό σας γνωρίσατε καί ἀναπτύξατε ἐπαφές μέ μερικές ἀπό τίς σημαντικώτερες προσωπικότητες τοῦ 20οῦ αἰώνα. Ποιές σᾶς ἔχουν ἀφήσει ἀνεξίτηλο τό ἀποτύπωμά τους;
Θά ἀνέφερα τήν Φρανσουάζ Ζιλό, τήν γυναῖκα τοῦ Πικάσσο, τήν μητέρα τῆς Παλόμα καί τοῦ Κλώντ Πικάσσο. Ὁ Σακελλαράκης ἔχει γράψει κάτι, ἀδημοσίευτο ἀκόμα, γιά τόν Μινώταυρο. Δέν εἶναι μόνον ἀρχαιολογικοῦ ἐνδιαφέροντος, ἀλλά ἔχει νά κάνει μέ τό κάθε πότε ἐμφανίζεται ὁ Μινώταυρος στήν τέχνη καί τήν λογοτεχνία γενικώτερα. Ἐπί μακρό διάστημα συνεργάστηκε μέ τόν Κλώντ Πικάσο πάνω σέ αὐτό. Ἡ Φρανσουάζ Ζιλό ἦταν πολύ εὐτυχής πού θά γινόταν αὐτό τό ἔργο. Ἦταν εὔστροφη, καλλιεργημένη, προικισμένη ζωγράφος, ἡ ὁποία δέν ἀκολούθησε τόν Πικάσσο – εἶχε μιά ἐλευθερία καί ἕναν δυναμισμό πού μᾶς εἶχε συγκινήσει ὅταν τήν γνωρίσαμε. Καί ἔκτοτε ἀναπτύξαμε σχέση. Στήν Κρήτη τήν ἴδια περίοδο εἴχαμε γνωρίσει καί τόν Ἕλληνα φιλόσοφο, πού ἔζησε καί ἐργάστηκε στήν Γαλλία, Κώστα Ἀξελό, μέ τόν ὁποῖο ἡ Φρανσουάζ Ζιλό εἶχε σχέση μετά τόν χωρισμό της ἀπό τόν Πικάσσο. Πρέπει νά ἀναφερθῶ ἀκόμη καί στήν γνωριμία μας μέ τόν φιλέλληνα ζωγράφο καί βαθειά ἐπηρεασμένο ἀπό τήν ἀρχαία Ἑλλάδα, Ὄσκαρ Κοκόσκα, ὁ ὁποῖος εἶχε εἰκονογραφήσει καί βιβλία σχετικά μέ τήν Ἑλλάδα, εἰδικά τήν «Ὀδύσσεια». Θά ξεχώριζα ἀκόμα τόν Βρεταννό Τζών Μπόρντμαν, βαθύ γνώστη τῆς Ἀρχαιολογίας, καθ’ ὅλου «στεγνό» ἐπιστήμονα. Καί, φυσικά, τόν Μανώλη Ἀνδρόνικο. Ὁ Ἀνδρόνικος, τόν ὁποῖο οἱ περισσότεροι γνωρίζουν ἀπό τήν Βεργίνα, δέν ἦταν μόνο σημαντικός ἀρχαιολόγος, ἀλλά ἕνας ἄνθρωπος πού εἶχε στενώτατη σχέση μέ τήν Τέχνη, ἐνῷ τά ἄρθρα πού ἔγραφε στόν Τύπο ἦταν ἀπό τά ὡραιότερα πού ἔχω διαβάσει. Νά μήν πῶ γιά τόν Μᾶνο Χατζιδάκι, τόν ὁποῖο εἶχα δεῖ παλιά, φοιτήτρια, στό «Πατάρι τοῦ Λουμίδη», καί ἀργότερα στά Ἀνώγεια, πού ξενυχτήσαμε ἀπολαμβάνοντας τόν μεστό καί χαριτωμένο του λόγο; Ἤ τόν Θόδωρο Ἀγγελόπουλο, ἕναν ἀκόμα καλό φίλο; Πρέπει, ὅμως, νά μιλήσω καί γιά τόν Σταῦρο Ξαρχάκο. Ὁ κόσμος τόν ξέρει ἀπό τά τραγούδια του. Ὅμως ὁ Ξαρχάκος, πολύ καλός φίλος, ἔχει κάνει ἐξαιρετική δουλειά πάνω στήν συμφωνική μουσική. Ἔχει καί αὐτή τήν πτυχή ὁ Σταῦρος Ξαρχάκος, τήν ὁποία δέν τήν γνωρίζουν ὅλοι.
«Τό λιγώτερο πού μποροῦσα νά κάνω γιά τόν ἴδιο εἶναι νά μήν ἀφήσω τίποτε ἀπό τό ἔργο του πού νά μήν τό ὁλοκληρώσω», ἔχετε πεῖ γιά τήν πορεία σας τά 16 χρόνια τῆς ἀπουσίας τοῦ Γιάννη Σακελλαράκη. Γι’ αὐτό καί συνεχίσατε αὐτόνομη τήν ἀρχαιολογική σας δράση; Ὑπηρετήσατε, μεταξύ ἄλλων, ὡς Ἔφορος Ἀρχαιοτήτων Εὐβοίας ἀπό τό 1984, γιά περίπου 15 χρόνια, καί πραγματοποιήσατε πολλές ἀνασκαφές στήν Εὔβοια.
Πάντοτε ἤμουν αὐτόνομη· γι᾿ αὐτό εἶχα ἐπιλέξει, ὅταν ὁ Σακελλαράκης ἔγινε δεύτερη φορά Διευθυντής τοῦ Ἀρχαιολογικοῦ Μουσείου Ἡρακλείου, νά πάω στήν Εὔβοια, ὅπου ἐργάστηκα, ὅπως ἀναφέρατε, ἐπί μακρόν στίς θέσεις Ἀμάρυνθος, Μαγούλα Ἐρέτριας, Λόφος Γεράνι, Κήρινθος – Λεβάχι καί Βιγλατούρι Ὀξυλίθου, στήν Κύμη.
Τί προσφέρει, κυρία Σακελλαράκη, σέ αὐτήν τήν φάση τήν ἡλικιακή πού βρίσκεστε, νά εἶστε τόσο δραστήρια; Νά σημειώσω ἐδῶ ὅτι τρεῖς δῆμοι –Ἀρχανῶν, Ἀνωγείων καί Κύμης Ἀλιβερίου– σᾶς ἔχουν ἀνακηρύξει γιά τήν μεγάλη συνεισφορά σας ἐπίτιμη Δημότη.
Δέν ἀποσύρομαι. Κατ᾿ ἀρχήν, εἶμαι πρόεδρος στό Ἵδρυμα Ψύχα, ὅπου χρηματοδοτοῦμε πολλές ἀνασκαφές τοῦ Ὑπουργείου. Ἑτοιμάζω μέ τούς συνεργάτες μου μιά πεντάτομη ἐπιστημονική δημοσίευση γιά τήν Ζώμινθο. Τό μόνο «δῶρο» πού ἔκανα στόν ἑαυτό μου ἦταν καθημερινά μπάνια στήν θάλασσα φέτος τό καλοκαίρι. Ἡ Ἀρχαιολογία μοῦ ἔχει δώσει τήν χαρά νά «συνομιλῶ» μέ ὅλους ὅσους φέρνει στό φῶς ἡ σκαπάνη. Δέν τούς θεωρῶ νεκρούς. Ἁπλᾶ ἔζησαν σέ μία ἄλλη ἐποχή. Ἡ Ἀρχαιολογία μοῦ δίνει ἰδέες γιά τήν ζωή, γιά τόν τρόπο πού σκέφτομαι. Δεν τήν εἶδα ποτέ σάν νεκρή ἐπιστήμη. Μοῦ δίνει ἀκόμα τήν χαρά νά ἔρχομαι σέ ἐπαφή μέ νέους ἀνθρώπους. Ὅπως τόν 15χρονο Γιῶργο, πού συνάντησα στά ἐγκαίνια τοῦ Λαογραφικοῦ Μουσείου Ὀξυλίθου Κύμης –σέ μιά αἴθουσα τοῦ ὁποίου δόθηκε τό ὄνομά μου– καί μοῦ εἶπε: «Κυρία Ἔφη, ὅταν σᾶς ἄκουσα, μοῦ δημιουργήθηκε ἕνα ὄνειρο, νά μπεῖ καί ἡ Κύμη στόν κατάλογο τῆς UNESCO». Τώρα πιά ἔχω ἕνα πάθος.
Μ.Η.Τ. 232122