Μία φωτογραφία ἀπό τά παλιά ἀνάκτορα ἀνοίγει τήν ἱστορία τῆς ὑπηρεσίας ἀναζήτησης συγγενῶν, τῆς Near East Relief
Δύο γυναῖκες, χιλιάδες αἰτήματα καί ἕνα δίκτυο πού ἔφτανε ὥς τούς προσφυγικούς οἰκισμούς
Μιά γυναῖκα στέκεται μπροστά σέ ἕναν τοῖχο μέ ἀναρτημένους καταλόγους. Ἔχει σηκώσει τό χέρι της πρός τά χαρτιά καί κοιτάζει ψηλά. Ἡ λεζάντα τῆς ἀσπρόμαυρης φωτογραφίας προσδιορίζει τόν τόπο: Ἀθήνα, παλιά βασιλικά ἀνάκτορα, τότε ἕδρα τῆς Near East Relief. Στούς πίνακες βρίσκονται ὀνόματα ἀνθρώπων πού ἀναζητοῦν οἱ συγγενεῖς τους.
Δέν γνωρίζουμε τό ὄνομα τῆς γυναίκας οὔτε ποιόν ἀναζητοῦσε. Ἡ εἰκόνα δέν μᾶς δίνει τήν ἔκβαση τῆς ἀναζήτησής της. Διασώζει, ὅμως, μιά ἀνάγκη πού ἀκολούθησε χιλιάδες πρόσφυγες στήν Ἑλλάδα μετά τή Μικρασιατική Καταστροφή: νά μάθουν ἄν οἱ δικοί τους ζοῦσαν καί ποῦ βρίσκονταν.
Ἕνα γραφεῖο γιά τίς χωρισμένες οἰκογένειες
Στήν Ἀθήνα, δύο ἐργαζόμενες τῆς ἀμερικανικῆς ὀργάνωσης, ἡ Μίρτλ Νόλαν καί ἡ Λουίζ ΜακΛάχλαν, ἀνέλαβαν τό λεγόμενο Lost & Found Bureau. Ἡ ὀνομασία παρέπεμπε σέ γραφεῖο ἀπολεσθέντων. Ὅμως τό ἀντικείμενο τῆς ἀναζήτησης ἦταν ἄνθρωποι: παιδιά, γονεῖς, ἀδέλφια καί ἄλλοι συγγενεῖς πού εἶχαν χαθεῖ μέσα στίς διώξεις καί στή φυγή.
Ἡ φωτογραφία δημοσιεύθηκε στό «National Geographic» τόν Νοέμβριο τοῦ 1925, σέ ἄρθρο μέ τίτλο «Τό μεγαλύτερο ταξίδι τῆς Ἱστορίας» (τ. 48, σ. 568). Πηγή: Βιβλιοθήκη τοῦ Κογκρέσσου / George Grantham Bain Collection
Οἱ πρόσφυγες ἔφταναν στά γραφεῖα καί ἐξέταζαν καταλόγους νεοαφιχθέντων. Αἰτήματα ἔστελναν καί συγγενεῖς ἀπό ἄλλες χῶρες, ἀναζητῶντας νέα γιά μέλη τῆς οἰκογένειάς τους. Ἡ ὑπηρεσία ἔπρεπε νά συνδέσει πληροφορίες πού ἔρχονταν ἀπό διαφορετικά σημεῖα, σέ μιά περίοδο συνεχῶν μετακινήσεων.
Σύμφωνα μέ τήν ἱστορική παρουσίαση τῆς Near East Relief Historical Society, τό γραφεῖο δέχτηκε 12.000 αἰτήματα μέσα στόν πρῶτο μῆνα λειτουργίας του. Οἱ ἀναζητήσεις διακινήθηκαν σέ 500 προσφυγικούς οἰκισμούς σέ ὁλόκληρη τήν Ἑλλάδα. Ἕνας κατάλογος στήν Ἀθήνα μποροῦσε ἔτσι νά ἀποτελέσει τήν ἀρχή μιᾶς ἀναζήτησης πολύ μακριά ἀπό τήν πρωτεύουσα.
Ὁ ἀριθμός τῶν αἰτημάτων δίνει μιά εἰκόνα τῆς πίεσης πού δεχόταν ἡ ὑπηρεσία – ὅμως, δέν ἀποτυπώνει ἀπό μόνος του πόσοι ἄνθρωποι βρέθηκαν. Τό ἴδιο πρόσωπο μποροῦσε νά ἀναζητεῖ περισσότερους συγγενεῖς, ἐνῷ ἡ εἴδηση ὅτι κάποιος ζοῦσε δέν σήμαινε ὅτι ἡ οἰκογένεια εἶχε ἤδη συναντηθεῖ.
Ἡ ἀναζήτηση συγγενῶν καταγράφεται καί σέ ἕνα πρωτογενές τεκμήριο τῆς ἐποχῆς. Στήν ἐτήσια ἔκθεση τῆς Near East Relief γιά τό 1922, πού ἐκδόθηκε τό 1923, ὑπάρχει φωτογραφία ἀπό τήν Πάτρα. Τό 1925 ἔγινε ἕνα πασίγνωστο πλέον ντοκουμέντο, καθώς μιά διαφορετική λήψη δημοσιεύθηκε στό «National Geographic». Ἡ λεζάντα στήν ἔκθεση ἀναφέρει πρόσφυγες ἀπό τή Σαμψοῦντα πού ἐπιβιβάζονται σέ τρένα μέ προορισμό ἄλλες πόλεις καί σημειώνει ὅτι ἡ ὀργάνωση διατηρεῖ ἐκεῖ ὑπηρεσία «Lost and Found».
Ἡ μικρή αὐτή ἀναφορά δείχνει γιατί ἡ ὑπηρεσία χρειαζόταν δίκτυο: οἱ ἀφίξεις σέ ἕνα λιμάνι ἀκολουθοῦνταν ἀπό νέες μετακινήσεις. Ἕνας συγγενής πού ἔψαχνε κάποιον στήν πόλη ὅπου εἶχε ἀποβιβαστεῖ μποροῦσε νά τόν ἀναζητεῖ ἐνῷ ἐκεῖνος ταξίδευε ἤδη πρός ἄλλο τόπο.
Γιά τήν ἀνθρωπιστική βοήθεια, ἡ διατήρηση αὐτῆς τῆς πληροφορίας εἶχε πρακτική ἀξία. Μιά νέα διεύθυνση, ὁ τόπος ἐγκατάστασης ἤ ἕνας κατάλογος ἀφίξεων μποροῦσαν νά κρατήσουν ἀνοιχτή τήν ἐπικοινωνία ἀνάμεσα σέ ἀνθρώπους πού δέν εἶχαν ἄλλον τρόπο νά ἐντοπίσουν ὁ ἕνας τόν ἄλλον.
Ἡ φωτογραφία συμπεριλήφθηκε στήν ἐτήσια ἔκθεση τῆς Near East Relief γιά τό 1922 (πηγή: archive.org)
Ἡ εἴδηση πρίν ἀπό τήν ἐπανένωση
Ἡ ἱστορική παρουσίαση τῆς ὀργάνωσης ἀναφέρει ὅτι μέχρι τόν Μάρτιο τοῦ 1923 ἡ ὑπηρεσία εἶχε φέρει 2.000 πρόσφυγες σέ ἐπικοινωνία μέ συγγενεῖς τους. Γιά τόν Δεκέμβριο τοῦ ἴδιου ἔτους ἀποδίδει στή Near East Relief τή συμβολή στήν ἐπανένωση 25.000 ἀνθρώπων.
Πρόκειται γιά διαφορετικές καταγραφές: αἰτήματα ἀναζήτησης, ἀποκατάσταση ἐπικοινωνίας καί ἐπανένωση. Ὁ τελευταῖος ἀριθμός ἀφορᾶ ἀνθρώπους, ὄχι 25.000 οἰκογένειες. Πίσω ἀπό τίς καταγραφές ὑπῆρχαν διαφορετικές διαδρομές, πού μποροῦσαν νά ἀρχίσουν μέ μιά πληροφορία καί νά συνεχιστοῦν μέ τήν προσπάθεια νά συναντηθοῦν ξανά οἱ συγγενεῖς. Ἡ ἴδια ἡ ἐτήσια ἔκθεση γιά τό 1922 δείχνει πόσο σημαντικός ἦταν ὁ ἐντοπισμός συγγενῶν καί γιά τήν περίθαλψη τῶν παιδιῶν.
Στό σύνολο τῶν περιοχῶν ὅπου ἐργαζόταν ἡ ὀργάνωση καταγράφει 55.883 ὀρφανά ὑπό τή φροντίδα της, γιά τά ὁποῖα δέν εἶχε καταστεῖ δυνατό νά βρεθεῖ ὑπεύθυνος συγγενής ἤ κηδεμόνας. Παράλληλα, περίπου 60.000 ὀρφανά ἤ παιδιά πού εἶχαν χάσει τόν ἕναν γονέα ὑποστηρίζονταν κοντά στή χήρα μητέρα τους, σέ συγγενεῖς ἤ σέ ἄλλον κηδεμόνα. Οἱ ἀριθμοί αὐτοί ἀφοροῦν τή συνολική δράση τῆς Near East Relief καί ὄχι μόνο τήν Ἑλλάδα.
Ὁ πατέρας πού ἔψαχνε τήν κόρη του
Μιά προσωπική ἀφήγηση ἀποτυπώνει τήν ἀγωνία πού οἱ ὑπηρεσιακοί ἀριθμοί δύσκολα περιγράφουν. Στό βιβλίο του «The Blight of Asia», πού ἐκδόθηκε τό 1926, ὁ Ἀμερικανός διπλωμάτης Τζόρτζ Χόρτον θυμᾶται ἕναν παλιό γνωστό του ἀπό τήν περιοχή τῆς Σμύρνης, ἀγρότη πού τόν συνόδευε στό κυνήγι. Τόν συνάντησε στήν Ἀθήνα, χαμένο καί ἀνήσυχο. Ἡ κόρη του, πού ἐπρόκειτο νά παντρευτεῖ, εἶχε ἐξαφανιστεῖ. Δέν ἤξερε τί τῆς εἶχε συμβεῖ. Ὁ Χόρτον ἀναφέρει καί τή δική του προσπάθεια νά βοηθήσει στήν ἀναζήτηση συγγενῶν, μιά ἐργασία πού στή συνέχεια ἀναπτύχθηκε ἀπό τόν Ἐρυθρό Σταυρό στήν Ἀθήνα. Ἡ ἀφήγηση ἀφορᾶ διαφορετικό φορέα, ἀλλά τήν ἴδια ἐπείγουσα ἀνάγκη.
Πηγές:
Near East Relief Historical Society:
Ἡ ὑπηρεσία ἀναζήτησης συγγενῶν στήν Ἀθήνα.
Near East Relief: A Review for 1922,
ἔκδοση 1923, σ. 5 καί 28.
Τζόρτζ Χόρτον, «The Blight of Asia», 1926,
κεφάλαιο XVIII.
Πηγή: «Pontos News»
Μ.Η.Τ. 232122