Ἡ Ἑλλάδα σπαταλᾶ τόν ἑαυτό της

Ἡ μεγαλύτερη ἐθνική ἀπώλεια δέν βρίσκεται σέ ὅσα μᾶς λείπουν, ἀλλά σέ ὅσα χάνουμε στή διαδρομή ἀπό τήν ἀπόφαση στήν ἐφαρμογή

Τό 2025 ἡ Ἑλλάδα κατέγραψε τή μεγαλύτερη πραγματική ἑβδομάδα ἐργασίας στήν Εὐρωπαϊκή Ἕνωση: 39,6 ὧρες, ἔναντι 35,9 τοῦ εὐρωπαϊκοῦ μέσου ὅρου.

Τήν ἴδια στιγμή, ἡ παραγωγικότητα τῆς ἐργασίας παρέμεινε μόλις στό 54,6% τοῦ μέσου ὅρου τῆς ΕΕ. Τό ἐνδιαφέρον δέν βρίσκεται μόνο στούς δύο ἀριθμούς. Βρίσκεται στό κενό ἀνάμεσά τους. Τό ἑλληνικό πρόβλημα δέν μπορεῖ, ἑπομένως, νά ἐξηγηθεῖ ὡς ἔλλειψη ἐργασίας. Τό κρίσιμο ἐρώτημα εἶναι πόσο ἀποτελεσματικά μετατρέπουμε τήν ἐργασία, τή γνώση καί τούς πόρους μας σέ πραγματική ἀξία.

• Tοῦ Σωτήρη Γιάκη

Τό ἴδιο μοτίβο ἐμφανίζεται σέ διαφορετικά πεδία. Ἡ γνώση δυσκολεύεται νά γίνει καινοτομία, τό κεφάλαιο ἐπένδυση, ὁ νόμος πράξη, ἡ πολιτική ἀπόφαση ἀλλαγή στήν καθημερινότητα. Τό δημογραφικό, ἡ παιδεία καί ἡ Δικαιοσύνη ἔχουν ἀσφαλῶς τίς δικές τους αἰτίες. Ὑπάρχει ὅμως ἕνας παράγοντας πού ἐπηρεάζει τήν ἀπόδοση ὅλων: ἡ θεσμική ἱκανότητα ἐφαρμογῆς.

Εἶναι ἡ δυνατότητα τοῦ κράτους νά μετατρέπει νόμους, πόρους καί ἀποφάσεις σέ ἔγκαιρα, μετρήσιμα ἀποτελέσματα, μέ σαφῆ εὐθύνη. Δέν εἶναι ἡ μοναδική αἰτία κάθε ἑλληνικοῦ προβλήματος. Εἶναι ὅμως ὁ πολλαπλασιαστής πού καθορίζει πόσο ἀποτελεσματικά μποροῦμε νά ἀντιμετωπίσουμε τά ὑπόλοιπα. Ἕνα ἱκανό σύστημα ἀξιοποιεῖ ἀκόμη καί περιορισμένους πόρους· ἕνα ἀδύναμο σπαταλᾶ ἀκόμη καί ἐξαιρετικές δυνατότητες.

Ἐκεῖ βρίσκεται ἕνα μεγάλο μέρος τῆς ἑλληνικῆς ἀπώλειας. Ἕνας νόμος περιμένει ἐγκυκλίους, μιά ἐπένδυση συναντᾶ ἀλληλεπικαλυπτόμενες ἁρμοδιότητες, μιά δημόσια πολιτική περνᾶ ἀπό τόσα ἐπίπεδα διοίκησης ὥστε στό τέλος ἡ εὐθύνη διαχέεται. Καί ὅταν τό 89% τῶν ἑλληνικῶν ἐπιχειρήσεων θεωρεῖ τό ρυθμιστικό πλαίσιο ἐμπόδιο στίς ἐπενδύσεις, ἔναντι 69% στήν Εὐρωπαϊκή Ἕνωση, ἡ διοικητική τριβή παύει νά εἶναι τεχνική λεπτομέρεια. Γίνεται ἀναπτυξιακό κόστος.

Θά ἦταν ὅμως ἀφελές νά πιστεύουμε ὅτι μιά δυσλειτουργία πού ἐπιβιώνει ἐπί δεκαετίες παραμένει ἁπλῶς ἕνα ὀργανωτικό λάθος. Μέ τόν χρόνο δημιουργεῖ μηχανισμούς, ἐξαρτήσεις καί συμφέροντα πού ἔχουν λόγο νά ἀντιστέκονται στήν ἀλλαγή. Ἡ ἀσάφεια περιορίζει τή λογοδοσία. Ἡ πολυπλοκότητα δημιουργεῖ μεσάζοντες. Ἡ καθυστέρηση εὐνοεῖ ὅποιον διαθέτει πρόσβαση, χρόνο καί ἀντοχή καί ἐξαντλεῖ ἐκεῖνον πού δέν τά διαθέτει.

Γι’ αὐτό ἡ ἐφαρμογή εἶναι δυσκολώτερη ἀπό τήν ἐξαγγελία. Ἡ ἐξαγγελία δημιουργεῖ προσδοκίες· ἡ ἐφαρμογή περιορίζει ἐξαιρέσεις, ἀφαιρεῖ προνόμια καί δίνει ὄνομα στήν εὐθύνη. Δέν εἶναι μόνο διοικητική πράξη. Εἶναι ἀνακατανομή ἰσχύος.

Ἐδῶ γεννιέται καί ἕνα μέρος αὐτοῦ πού συνηθίζουμε νά ἀποκαλοῦμε «ἑλληνική νοοτροπία». Οἱ ἄνθρωποι ἔχουν προσωπική εὐθύνη, ἀλλά οἱ ἐπιλογές τους δέν διαμορφώνονται σέ κενό. Ἄν ἡ γνωριμία ἀποδίδει περισσότερο ἀπό τήν ἱκανότητα, ἡ κοινωνία ἐπενδύει στή γνωριμία. Ἄν ἡ παράβαση δέν ἔχει κόστος, ὁ κανόνας χάνει τή δύναμή του. Κάθε σύστημα, μέσα ἀπό ὅσα ἐπιβραβεύει καί ὅσα ἀνέχεται, διαμορφώνει τίς συμπεριφορές πού τελικά κυριαρχοῦν μέσα του.

Ἔτσι μιά διοικητική δυσλειτουργία μετατρέπεται σταδιακά σέ κοινωνικό πρόβλημα. Ὁ νέος πού δέν βλέπει καθαρή σχέση ἀνάμεσα στήν ἀξία καί στήν πρόοδο ἀναζητεῖ ἀλλοῦ τό μέλλον του. Ὁ ἐπιχειρηματίας ξοδεύει ἐνέργεια γιά νά διαχειριστεῖ τό σύστημα ἀντί νά δημιουργεῖ. Ὁ πολίτης πού βλέπει τήν εὐθύνη νά ἐξαφανίζεται παύει νά πιστεύει ὅτι ὁ κανόνας ἰσχύει γιά ὅλους.

Ἀπό ἐδῶ προκύπτει τό πραγματικό πολιτικό δίλημμα: Κράτος ἀνακοίνωσης ἤ κράτος ἀποτελέσματος;

Τό πρῶτο θεωρεῖ ἐπιτυχία τόν νόμο πού ψηφίστηκε, τό κονδύλι πού ἐξασφαλίστηκε, τό πρόγραμμα πού παρουσιάστηκε. Τό δεύτερο ρωτᾶ τί ἄλλαξε, σέ πόσο χρόνο, μέ ποιό κόστος καί ὑπό τήν εὐθύνη ποιοῦ.

Τό κράτος τῆς ἀνακοίνωσης μετρᾶ δραστηριότητα. Τό κράτος τοῦ ἀποτελέσματος μετρᾶ ἀλλαγή.

Αὐτό πρέπει νά γίνει τό τέστ κάθε δημόσιας πολιτικῆς: τί ἄλλαξε, σέ πόσο χρόνο, μέ ποιό κόστος καί ὑπό τήν εὐθύνη ποιοῦ;

Δέν χρειαζόμαστε ἁπλῶς περισσότερο ἤ λιγώτερο κράτος. Χρειαζόμαστε ἱκανότερο κράτος: μέ καθαρούς στόχους, συγκεκριμένη εὐθύνη, προθεσμίες, δημόσια μέτρηση τῆς ἐπίδοσης καί λογοδοσία ὅταν ἡ ἀποτυχία ἐπαναλαμβάνεται.

Ἡ τεχνολογία δέν ἔχει ἀξία ὅταν βάζει μιά ὀθόνη μπροστά στήν ἴδια παλιά διαδικασία. Ἔχει ἀξία ὅταν τήν καταργεῖ. Καί ἡ ἀξιοκρατία δέν εἶναι ἠθικό στολίδι. Εἶναι τεχνολογία ἐθνικῆς ἰσχύος.

Ἡ παιδεία, ὁ πολιτισμός καί τό παράδειγμα ἀλλάζουν μιά κοινωνία σέ βάθος χρόνου. Βραχυπρόθεσμα ὅμως, οἱ συμπεριφορές ἀλλάζουν ταχύτερα ὅταν ὁ κανόνας εἶναι σαφής, ὁ ἔλεγχος πραγματικός καί οἱ συνέπειες προβλέψιμες.

Ἡ μεταρρύθμιση πού αὐξάνει τήν ἀπόδοση ὅλων τῶν ἄλλων εἶναι ἡ θεσμική ἱκανότητα ἐφαρμογῆς: νά πάψουμε νά χάνουμε ὅσα διαθέτουμε στή διαδρομή ἀπό τό «ἀποφασίσαμε» στό «ἔγινε».

Ἄν κλείσουμε αὐτή τήν ἀπόσταση, δέν θά ἔχουμε λύσει αὐτομάτως κάθε πρόβλημα τῆς χώρας.

Θά ἔχουμε ὅμως ἀλλάξει τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο λύνουμε ὅλα τά ὑπόλοιπα.