Ἀθήνα: Ἡ πόλις πού ξεχνᾶ τούς εὐεργέτες της

Ἀπό τό Ζάππειο ἕως τήν τελευταία ἀγροικία τοῦ Ἐλαιώνα, ἡ Ἀθήνα ἀπομακρύνεται ἀπό τήν παράδοση πού τήν διεμόρφωσε

H Aθήνα ὑπῆρξε, ἴσως, ἡ εὐρωπαϊκή πρωτεύουσα πού εὐνοήθηκε περισσότερο ἀπό τήν ἔννοια τῆς εὐεργεσίας. Ἀπό τό Ζάππειο Μέγαρο ἕως τήν Ἀκαδημία Ἀθηνῶν, τό Ἐθνικό καί Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν καί τό Ἐθνικό Ἀστεροσκοπεῖο Ἀθηνῶν, τό Παναθηναϊκό Στάδιο, νοσοκομεῖα, μέγαρα κ.ἄ., ἡ νεοκλασσική πόλις οἰκοδομήθηκε μέ τό ὅραμα καί τήν γενναιοδωρία ἰδιωτῶν. Οἱ εὐεργέτες ἄφησαν στήν ἑλληνική πρωτεύουσα ἀποτυπώματα πολιτισμοῦ, παιδείας καί συλλογικῆς αὐτοπεποιθήσεως.

Σήμερα, αὐτή ἡ παράδοσις μοιάζει νά ἔχει ἀτονήσει ἐπικίνδυνα. Δέν εἶναι ὅτι δέν ὑπάρχουν πλέον εὔποροι Ἕλληνες ἤ διεθνεῖς παράγοντες πρόθυμοι νά συνεισφέρουν. Εἶναι ὅτι τό περιβάλλον πού τούς ὑποδέχεται δέν ἐμπνέει ἐμπιστοσύνη οὔτε διασφαλίζει ὅτι ἡ προσφορά τους θά τύχει τοῦ σεβασμοῦ πού ἀπαιτεῖται. Ἡ εὐεργεσία εἶναι σχέσις ἐμπιστοσύνης μεταξύ δωρητοῦ καί κοινωνίας. Καί αὐτή ἡ σχέσις φαίνεται νά ἔχει διαρραγεῖ. Ἀποκαλύπτουμε σήμερα (σελ. 4) τήν ἀπίστευτη περιπέτεια μέ τήν περιουσία πού κατέλειπε ὁ Πέτρος Κοκκώσης, τήν τελευταία ἀγροικία τοῦ Ἐλαιώνα, στόν Δῆμο Ἀθηναίων καί ἐσώθη –τελευταῖα στιγμή– ἀπό τά… δόντια ἐπιδόξου καταπατητοῦ.

Χαρακτηριστικό ἐπίσης εἶναι τό παράδειγμα μεγάλης ἀκίνητης περιουσίας πού ἄφησε, ἐπίσης στόν Δῆμο Ἀθηναίων, Ναξιώτης εὐεργέτης. Ἀντί ἡ πόλις νά διαφυλάξει καί νά ἀξιοποιήσει τήν κληρονομιά, τήν ἔχασε μέσα ἀπό δικαστικές διεκδικήσεις, ἀδυνατῶντας νά τήν ὑπερασπιστεῖ ἀποτελεσματικά. Τό περιστατικό αὐτό δέν ἀποτελεῖ ἐξαίρεση, ἀλλά σύμπτωμα. Πίσω του κρύβεται μιά χρόνια διοικητική ἀνεπάρκεια, μιά ἔλλειψις στρατηγικῆς καί, ἐν τέλει, μιά ὑποτίμησις τῆς ἴδιας τῆς ἔννοιας τῆς δωρεᾶς.

Παραλλήλως, ἡ εἰκόνα ἐγκαταλείψεως πού παρουσιάζουν πολλές εὐεργεσίες τοῦ παρελθόντος λειτουργεῖ ἀποτρεπτικά. Κτήρια πού ἀνεγέρθηκαν μέ κόπο καί ὅραμα παραμένουν ἀναξιοποίητα ἤ κακοσυντηρημένα, ἐνῷ χῶροι ἱστορικῆς σημασίας ὑποβαθμίζονται. Ἡ προαναφερθεῖσα τελευταία σωζόμενη ἀγροικία στόν Ἐλαιῶνα, γιά παράδειγμα, εἶναι σύμβολο μιᾶς ἄλλης σχέσεως μέ τήν γῆ, τήν παραγωγή καί τήν κοινωνική εὐθύνη. Ὅταν τέτοια μνημεῖα ἀφήνονται στήν φθορά, τό μήνυμα πρός κάθε πιθανό εὐεργέτη εἶναι σαφές: ἡ πόλις δέν φροντίζει ὅ,τι τῆς προσφέρεται.

Ἡ ἀλλαγή τῶν καιρῶν ἔχει ἀσφαλῶς ἐπηρεάσει τίς μορφές εὐεργεσίας. Σήμερα, οἱ δωρεές κατευθύνονται συχνά σέ πιό εὐέλικτες, ἄυλες ἤ διεθνεῖς δράσεις. Ὅμως αὐτό δέν ἀρκεῖ γιά νά ἐξηγήσει τήν ἀπουσία μεγάλων, ὁρατῶν παρεμβάσεων στόν ἀστικό ἱστό τῶν Ἀθηνῶν. Τό πρόβλημα εἶναι βαθύτερο καί ἀφορᾶ στήν θεσμική ἀξιοπιστία, τήν διαφάνεια καί τήν ἱκανότητα διαχειρίσεως.

Ἄν ἡ Ἀθήνα θέλει νά ξαναγίνει πόλις πού ἐμπνέει εὐεργέτες, ὀφείλει πρῶτα νά ἀποδείξει ὅτι σέβεται τήν ἱστορία της. Νά προστατεύσει ὅ,τι ἔχει ἤδη λάβει, νά ἀναδείξει τά παραδείγματα πού ἀξίζουν καί νά δημιουργήσει ἕνα πλαίσιο σαφές, ἀξιόπιστο καί ἀποτελεσματικό. Διαφορετικά, ἡ πόλις πού κάποτε κτίσθηκε μέσῳ δωρεῶν θά συνεχίσει νά ζεῖ μέ τά ἀπομεινάρια τους, χωρίς προοπτική ἀνανεώσεως. Φαινόμενο τό ὁποῖο ὁδηγεῖ στήν ἀπώλεια τοῦ μέλλοντος.