Τό σχέδιο Καραμανλῆ «Ἑλλάς ἐπί 4» μέ θαλάσσιο χῶρο 505.000 km2 καί πῶς ἡ κυβέρνηση τοῦ Γιώργου Παπανδρέου τό ἐγκατέλειψε τόν Αὔγουστο τοῦ 2010
1. Ἡ στρατηγική ὁριοθετήσεων τῆς κυβέρνησης Καραμανλῆ
- Tοῦ Γιάννη Βαληνάκη*
Ἡ προσπάθεια ὁριοθέτησης μέ τήν Λιβύη ἐντάχθηκε σέ ἕνα εὐρύτερο σχέδιο τῆς κυβέρνησης Κώστα Καραμανλῆ, ὡς ἀποτέλεσμα στρατηγικῆς ἐπιλογῆς. Ἕως τό 2004 κυριαρχοῦσε στήν Ἀθήνα ἡ ἕωλη ἀντίληψη ὅτι ἡ Ἑλλάδα δέν ἔπρεπε νά προχωρήσει σέ ὁριοθέτηση θαλάσσιων ζωνῶν (ΑΟΖ, ὑφαλοκρηπίδας, συνορεύουσας ζώνης) μέ ἄλλους γείτονες, πρίν διευθετήσει τήν διαφορά της μέ τήν Τουρκία. Ἡ κυβέρνηση Καραμανλῆ ἀνέτρεψε αὐτή τήν στάση ἀδράνειας: ἀποφάσισε νά διαπραγματευθεῖ παράλληλα καί χωριστά μέ κάθε γειτονικό κράτος, μέ ἐξαίρεση τήν Τουρκία, προκειμένου νά κατοχυρώσει τά ἑλληνικά δικαιώματα.
Ἡ παθητική ἀναμονή μίας λύσης μέ τήν Ἄγκυρα, πού εἶχαν ἐπιλέξει οἱ μέχρι τότε κυβερνήσεις, καί ἡ ἀποκλειστική ἐπικέντρωση στό δικαίωμα ἐπέκτασης στά 12 ν.μ. θεωρήθηκε ὅτι ἀναγόρευαν τήν Ἄγκυρα σέ ρυθμιστή τῶν ἀπανταχοῦ ἑλληνικῶν δικαιωμάτων. Ἔπρεπε παράλληλα νά δοθεῖ ἕνα τέλος στά ἀνεκμετάλλευτα ἐπί δεκαετίες ἑλληνικά δικαιώματα (διαφυγόντα γεωστρατηγικά καί γεωοικονομικά κέρδη) στίς θαλάσσιες ζῶνες τῆς χώρας.
Ἡ πρωτοβουλία αὐτή ἔγινε γνωστή ὡς Σχέδιο «Ἑλλάς ἐπί Τέσσερα» καί ἀναπτύχθηκε τήν περίοδο 2004-2009. Στόχος της ἦταν, μέσῳ συμφωνιῶν ὁριοθέτησης, νά κατοχυρωθεῖ ἕνας θαλάσσιος (καί ὑποθαλάσσιος) χῶρος δικαιωμάτων καί δικαιοδοσιῶν, περίπου 505.000 km², δηλαδή τέσσερεις φορές πολλαπλάσιος τῆς χερσαίας ἔκτασης τῆς χώρας. Ἡ μέθοδος ἦταν σταδιακή: διμερεῖς, παράλληλες διαπραγματεύσεις (ἀρχικά μέ Ἀλβανία, Ἰταλία καί Λιβύη καί, στήν συνέχεια, μέ Αἴγυπτο καί Κύπρο), μέ βάση τό Δίκαιο τῆς Θάλασσας καί τήν ἀρχή τῆς μέσης γραμμῆς – ἴσης ἀπόστασης, λαμβάνοντας πλήρως ὑπόψη τά νησιά. Ἡ προσφυγή στήν διεθνῆ Δικαιοσύνη παρέμενε ὡς ἐναλλακτική λύση σέ περίπτωση ἀδιεξόδου, ὄχι ὅμως λόγος γιά νά ἀνασταλοῦν ὅλες οἱ διμερεῖς προσπάθειες. Οἱ συνομιλίες κρατήθηκαν διακριτικές, ἐπειδή ἡ δημοσιοποίηση τοῦ συνολικοῦ Σχεδίου θά διευκόλυνε τήν ὑπονόμευσή του ἀπό τήν Τουρκία.
Ἡ πολιτική ἐπιλογή τοῦ 2004 δέν ἦταν μόνο νομική ἤ χαρτογραφική. Ἐπεδίωκε νά μετατρέψει τίς θαλάσσιες διεκδικήσεις τῆς χώρας σέ διεθνεῖς συμφωνίες πού θά παρεῖχαν ἀσφάλεια δικαίου, πολλαπλασιάζοντας τό πραγματικό γεωοικονομικό καί γεωστρατηγικό πλεονέκτημα τῆς Ἑλλάδας. Ἡ νέα στρατηγική στόχευε νά ἐνισχύσει τήν ἑλληνική παρουσία στίς τέσσερεις θάλασσές της (Ἰόνιο, Αἰγαῖο, Κρητικό, Ἀνατολική Μεσόγειος), νά ἐγκαινιάσει ἕνα πλαίσιο ἀξιοποίησης τῶν προοπτικά τεράστιων πόρων καί νά ἀποδυναμώσει τό τουρκικό ἐπιχείρημα ὅτι τά ἑλληνικά νησιά δέν παράγουν θαλάσσιες ζῶνες. Ἡ ὁριοθέτηση μέ τήν Λιβύη ἀποτελοῦσε, συνεπῶς, μαζί μέ τήν ἀντίστοιχη μέ τήν Ἀλβανία (πού κατέληξε σέ ἐξαιρετική συμφωνία τό 2009), κεντρικούς κρίκους καί ὄχι περιφερειακό ἐπεισόδιο τοῦ σχεδίου.
2. Γιατί ἡ Λιβύη εἶναι κρίσιμη
Ἡ Λιβύη ἀξιολογήθηκε τότε ὡς ὁ πρῶτος στόχος γιά τήν διασφάλιση τῶν ἑλληνικῶν δικαιωμάτων στήν Ἀνατολική Μεσόγειο καί τό Κρητικό πέλαγος. Οἱ ἀπέναντι ἀκτές τῆς Κρήτης, τῆς Γαύδου καί τῆς νότιας Πελοποννήσου συγκροτοῦν ἕνα ἐκτεταμένο μέτωπο ὁριοθέτησης. Ἡ γραμμή μέ τήν Λιβύη θά καθόριζε ἄν ἡ Ἑλλάδα θά κατοχύρωνε θαλάσσια δικαιώματα νότια τῆς Κρήτης, πάνω στά ὁποῖα θά «κούμπωναν» αὐτά τῆς ὁριοθέτησης μέ τήν Αἴγυπτο καί τήν Κύπρο. Ὁ στρατηγικός σχεδιασμός προέβλεπε μιά συνεχῆ ἁλυσίδα συμφωνημένων ὁρίων ἀπό τήν Ἀλβανία καί τήν Ἰταλία ἕως καί τήν Ἀνατολική Μεσόγειο καί τήν Κύπρο, χαρίζοντας στήν Ἑλλάδα ἑκατοντάδες χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιων ζωνῶν καί πλούτου.
Ἡ ὁριοθέτηση συναντοῦσε σοβαρά προβλήματα. Ἡ Λιβύη δέν εἶχε κυρώσει τήν UNCLOS, εἶχε χαράξει μονομερῶς μιά τεράστια γραμμή κλεισίματος τοῦ Κόλπου τῆς Σύρτης καί εἶχε θεσπίσει ἐκτεταμένη ζώνη προστασίας τῆς ἁλιείας. Τό κυριώτερο, εἶχε προκηρύξει τό 2003 πετρελαϊκά οἰκόπεδα πού ἔφθαναν μέχρι τήν Γαῦδο, ὑφαρπάζοντας σχεδόν ὅλα τά ἑλληνικά δικαιώματα νότια τῆς Κρήτης. Ἡ προκλητική στάση τῆς Τρίπολης ὑπονόμευε μιά δίκαιη ὁριοθέτηση στήν βάση τῆς μέσης γραμμῆς Κρήτης-Λιβύης, ὅπως καί τήν σπογγαλιεία τῶν Δωδεκανησίων, πού εἶχαν παρουσία αἰώνων στίς λιβυκές ἀκτές, ἀλλά καί παραδοσιακά δικαιώματα ἀπό τήν ἐποχή τῆς Ἰταλοκρατίας καί στίς δύο περιοχές. Τό ἑλληνικό ΥΠΕΞ διαμαρτυρήθηκε ἔντονα διμερῶς, ἀλλά καί ἀξιοποίησε τήν Εὐρωπαϊκή Ἕνωση, μεταξύ ἄλλων, ἐπειδή ἡ ἁλιεία ἐμπίπτει στίς ἑνωσιακές ἁρμοδιότητες.
Ἡ τότε κυβέρνηση ἔβλεπε τήν Λιβύη καί μέσα ἀπό τίς δυνατότητες εὐρύτερης ἐνεργειακῆς συνεργασίας. Τό Σχέδιο «Ἑλλάς ἐπί Τέσσερα» ἐντασσόταν σέ μιά προοπτική ἐνεργειακῆς συνεργασίας, εἰσαγωγῆς λιβυκοῦ φυσικοῦ ἀερίου, ἀναβάθμισης ὑποδομῶν LNG καί πιθανῆς σύνδεσης τῆς Κυρηναϊκῆς μέ τήν Κρήτη. Ἀπό τήν Ἑλλάδα θά μποροῦσε νά τροφοδοτηθεῖ ὁ νησιωτικός χῶρος καί νά μεταφερθεῖ ἐνέργεια πρός τά Βαλκάνια καί τήν Εὐρώπη. Ἡ ὁριοθέτηση, ἑπομένως, θά ἐγκαθίδρυε μιά εὐρύτερη σχέση μέ τήν Λιβύη καί θά καθιστοῦσε τήν Ἑλλάδα γέφυρα μεταξύ Βόρειας Ἀφρικῆς, Μέσης Ἀνατολῆς – Κόλπου καί ΕΕ/Ἀνατολικῆς Εὐρώπης.
3. Οἱ ἐπαφές καί ἡ διαπραγματευτική φόρμουλα τοῦ 2009
Ἡ ἑλληνική διπλωματική προσπάθεια ἄρχισε ἤδη τούς πρώτους μῆνες τοῦ 2004, μέ διμερῆ καί διεθνῆ διαβήματα κατά τῶν λιβυκῶν χαρτῶν καί τῶν μονομερῶν θαλάσσιων ἀξιώσεων. Ἀκολούθησαν διαδοχικές συναντήσεις τοῦ ΥΦΥΠΕΞ Γ. Βαληνάκη μέ τήν (ἀπρόθυμη) λιβυκή ἡγεσία: μέ τόν ὑπουργό Ἐξωτερικῶν Μοχάμεντ Σιάλα στό Λουξεμβοῦργο τόν Μάιο τοῦ 2005 καί στήν Τρίπολη τόν Ἰούλιο τοῦ ἴδιου ἔτους, καθώς καί ἐπαφές μέ τόν Μουαμάρ Καντάφι, κατά τήν ἐπίσκεψη τοῦ Προέδρου τῆς Δημοκρατίας Κάρολου Παπούλια τόν Μάρτιο τοῦ 2006. Ἡ πολιτική παρέμβαση στό ἀνώτατο ἐπίπεδο συνέβαλε στό νά δοθεῖ «πράσινο φῶς» γιά τεχνικές συνομιλίες. Οἱ ἐπαφές συνεχίστηκαν σέ διεθνεῖς συνόδους καί, τόν Νοέμβριο τοῦ 2006, πραγματοποιήθηκε στήν Τρίπολη ὁ πρῶτος γῦρος τεχνικῶν διαπραγματεύσεων. Ἀκολούθησαν νέες διμερεῖς συναντήσεις τό 2007, τό 2008 καί τό 2009.
Ἡ ἑλληνική θέση ἦταν σαφής: ὁριοθέτηση μέ βάση τό Δίκαιο τῆς Θάλασσας καί τήν μέση γραμμή, μέ πλήρη συνεκτίμηση τῶν νησιωτικῶν ἐδαφῶν, μία μέση γραμμή ἀπό τό δυτικό τριεθνές σημεῖο μέ τήν Ἰταλία ἕως τό ἀνατολικό τριεθνές μέ τήν Αἴγυπτο. Ἡ Λιβύη ἀποδεχόταν τήν ἀνάγκη διμεροῦς συμφωνίας καί συμφώνησε ὅτι τό ὅριο θά εἶχε πολλαπλές χρήσεις. Παρέμενε, ὡστόσο, ἡ διαφωνία ὡς πρός τήν ἐπίδραση τῶν νησιῶν καί τήν ἐφαρμογή τῆς μέσης γραμμῆς σέ ὅλο τό μῆκος της.
Στό πολιτικό ἐπίπεδο, συμφωνήθηκε τότε ἐπί τῆς ἀρχῆς μιά ἀμοιβαῖα ἐπωφελής φόρμουλα ἐπίλυσης ἀπό τόν ΥΦΥΠΕΞ Γιάννη Βαληνάκη μέ τόν Λίβυο συνομιλητή του: ἡ Ἑλλάδα δέν θά ἀντιδροῦσε στήν λιβυκή θέση γιά τό κλείσιμο τοῦ Κόλπου τῆς Σύρτης, (πού δέν ἐπηρέαζε τά ἑλληνικά δικαιώματα), ὑπό τόν ὅρο ὅτι ἡ Λιβύη θά ἀποδεχόταν πλήρως τήν μέση γραμμή καί πλήρη δικαιώματα γιά τήν Γαῦδο. Ἡ ἑλληνική στάση ἀφοροῦσε τήν μή ἀντίδραση στό συγκεκριμένο ζήτημα ὡς μέρος ἑνός συνολικοῦ συμβιβασμοῦ· δέν ἰσοδυναμοῦσε μέ ἀναγνώριση τῆς νομιμότητας τοῦ κλεισίματος. Τό ἀντάλλαγμα πού ἐξασφάλιζε ὅμως ἡ Ἀθήνα ἦταν καίριο: ἡ μέση γραμμή ἀπό τήν Κρήτη πρός τίς λιβυκές ἀκτές καί ἡ πλήρης ἐπίδραση τῆς Γαύδου. Ἡ φόρμουλα ἐπέτρεπε νά ξεπεραστεῖ ἡ ἀντίθεση τῶν ἑκατέρωθεν διεκδικήσεων καί ἀποτέλεσε ἄτυπα τήν πολιτική βάση ἐπί τῆς ὁποίας συνεχίστηκε ἡ τεχνική διαπραγμάτευση.
4. Τό 2010: κοντά σέ συμφωνία, χωρίς τήν τελική πολιτική ἀπόφαση
Ἡ διαπραγμάτευση συνεχίστηκε στήν Ἀθήνα στίς 31 Αὐγούστου 2010, μέ βάση τήν ἑλληνική πρόταση καί τό χαρτογραφικό ὑλικό πού εἶχε παραδοθεῖ. Οἱ δύο πλευρές συμφώνησαν ὅτι ἡ ὁριοθέτηση θά κάλυπτε ὅλη τήν θαλάσσια περιοχή, ἀπό τό τριεθνές μέ τήν Ἰταλία ἕως ἐκεῖνο μέ τήν Αἴγυπτο, καί ὅτι ἑτοίμαζαν συμφωνία πολλαπλῶν χρήσεων. Ἡ Λιβύη παρουσίασε, ὡς ἀποτέλεσμα τότε, δύο ἐναλλακτικές χαράξεις. Ἡ μία ἀποτύπωνε τήν συμβιβαστική φόρμουλα πού εἶχε συμφωνηθεῖ γιά τόν Κόλπο τῆς Σύρτης καί τήν Γαῦδο, μέ τίς λιβυκές γραμμές νά ἀπέχουν πολύ λίγο ἀπό τήν ἑλληνική μέση γραμμή.
Οἱ δύο χάρτες πού ἀνταλλάχθηκαν τό 2010, καί βρίσκονται στά ἀρχεῖα τοῦ Ὑπουργείου Ἐξωτερικῶν, ἀποτυπώνουν πόσο κοντά ἔφθασαν οἱ δύο πλευρές σέ συμφωνία, ἀφοῦ τό τεχνικό της μέρος εἶχε πλέον σχεδόν ἐξαντληθεῖ. Ἀπέμενε οἱ πολιτικοί νά γεφυρώσουν τήν μικρή ἐναπομείνασα ἀπόσταση ὡς πρός τήν μέση γραμμή ἀνάμεσα στούς δύο χάρτες καί νά ὑπογραφεῖ ἡ συμφωνία ὁριοθέτησης. Ἡ νέα κυβέρνηση στήν Ἑλλάδα τό 2009 δέν ἀπέδωσε ὅμως τήν δέουσα σημασία καί δέν ἀποφάσισε τήν ἀναγκαία ἐπιτάχυνση μέ ὑπογραφή τῆς τελικῆς πολιτικῆς συμφωνίας πού θά ἔκλεινε τήν ἐκκρεμότητα. Ἡ λιβυκή ἐπανάσταση τοῦ 2011 καί ὁ ἐμφύλιος πού ἐπακολούθησε διέκοψαν τίς διαπραγματεύσεις καί κατέστησαν τήν ἐπανεκκίνησή τους πολύ δυσκολώτερη. Ἡ εὐκαιρία χάθηκε, ἡ πολιτική συμφωνία δέν μετατράπηκε ἔγκαιρα σέ ἐπίσημο κείμενο καί ἡ Ἀθήνα δέν ἐπανέφερε τό θέμα τά ἑπόμενα χρόνια.
5. Ἀπό τήν ἀδράνεια στό τουρκολιβυκό μνημόνιο
Ἡ ἀπώλεια τῆς εὐκαιρίας δέν ὀφειλόταν μόνο στόν ἐμφύλιο. Ἡ ἑλληνολιβυκή ὁριοθέτηση δέν παρέμεινε σταθερή προτεραιότητα τῶν ἑπόμενων κυβερνήσεων, παρά τά προειδοποιητικά σημάδια. Τό 2019, ἤδη πρίν ἀπό τήν ὑπογραφή τοῦ τουρκολιβυκοῦ μνημονίου, ὑπῆρχαν ἐνδείξεις λιβυκῆς ἀντίδρασης στίς ἑλληνικές κινήσεις γιά ἔρευνες νότια τῆς Κρήτης καί πληροφορίες ὅτι ἐπίκειται συμφωνία τῆς Τρίπολης μέ τήν Ἄγκυρα. Ἡ Ἀθήνα ὑποτίμησε τό ἐνδεχόμενο καί δέν ἀντέδρασε ἐγκαίρως μέ μιά ἰσχυρή διπλωματική πρωτοβουλία ἤ μέ ἀνανέωση τῆς πρότασης ὁριοθέτησης. Ἔτσι, στίς 27 Νοεμβρίου 2019, ἡ Τουρκία καί ἡ κυβέρνηση τῆς Τρίπολης ὑπέγραψαν τό γνωστό –νομικά ἀνυπόστατο– μνημόνιο, πού ἀγνοεῖ τήν Κρήτη καί τά ἄλλα ἑλληνικά νησιά, καί ἐπιχειρεῖ νά δημιουργήσει κοινό θαλάσσιο ὅριο ἀνάμεσα σέ ἀκτές πού δέν εἶναι κἄν ἀντικείμενες.
Ἡ στρατηγική ἀντίθεση εἶναι καθαρή. Τήν περίοδο 2004-2009 ἡ Ἑλλάδα ἐπεδίωκε, μέ διμερεῖς διαπραγματεύσεις καί συγκεκριμένους χάρτες, νά κατοχυρώσει δικαιώματα, βάσει τῆς μέσης γραμμῆς καί τοῦ Δικαίου τῆς Θάλασσας. Τό τουρκολιβυκό μνημόνιο τοῦ 2019 στόχευε νά ἀκυρωθοῦν αὐτά τά δικαιώματα καί νά ἀποκοπεῖ πλήρως ἡ Ἑλλάδα ἀπό ὁποιαδήποτε θαλάσσια ζώνη στήν Ἀνατολική Μεσόγειο. Ἡ μεταγενέστερη συμφωνία Ἑλλάδας – Αἰγύπτου τοῦ 2020 καί οἱ δηλώσεις σέ ἐπίπεδο ΕΕ στήριξαν μέν τίς ἑλληνικές θέσεις, ἀλλά δέν ὑποκαθιστοῦν τήν ἀνάγκη γιά ἑλληνολιβυκή ὁριοθέτηση, οὔτε γιά ἔμπρακτη παρουσία στό πεδίο, πρός ὑπεράσπιση καί κατοχύρωση τῶν ἑλληνικῶν θαλάσσιων δικαιωμάτων. Ἐντυπωσιάζει δέ τό γεγονός ὅτι, ἀκόμη καί στήν νόμιμα ὁριοθετημένη περιοχή τῆς Συμφωνίας ΑΟΖ μέ τήν Αἴγυπτο, ἡ Ἀθήνα δέν προχώρησε κἄν σέ τεμαχισμό της σέ θαλασσοτεμάχια, ὥστε νά ἐπακολουθήσει διεθνής διαγωνισμός γιά ἔρευνες καί ἀξιοποίηση – ἀντίθετα ἀπό ὅσα ἔκανε πρόσφατα νότια τῆς Κρήτης, δηλαδή σέ περιοχή ὅπου δέν ὑφίσταται συμφωνία ὁριοθέτησης.
Ἡ ὑπόθεση τῆς Λιβύης συμπυκνώνει τό δίδαγμα τοῦ Σχεδίου «Ἑλλάς ἐπί Τέσσερα»: τά δικαιώματα ἀπό τό Διεθνές Δίκαιο ἀποκτοῦν πρακτική καί στρατηγική ἀξία ὅταν συνοδεύονται ἀπό σχέδιο, ἔγκαιρη πρωτοβουλία, τεχνική προετοιμασία, πολιτική διαπραγμάτευση καί τελική ἀπόφαση. Ἡ περίοδος 2004-2010 δημιούργησε πραγματική βάση συμφωνίας: εἶχαν καταγραφεῖ οἱ θέσεις, εἶχαν ἀνταλλαγεῖ χάρτες, εἶχε συζητηθεῖ ἡ ἀμοιβαῖα ἐπικερδής φόρμουλα γιά τήν Σύρτη καί τήν Γαῦδο, καί εἶχαν προσδιοριστεῖ τά ἄκρα τῆς ὁριοθέτησης. Τό τελικό βῆμα δέν ἔγινε, ὄχι ἐπειδή ἔλειπε τό κοινό ἔδαφος, ἀλλά ἀπό πολιτική ἀδράνεια, πού ὁδήγησε ὄχι μόνο σέ μιά χαμένη εὐκαιρία, ἀλλά σέ πλήρη ἀνατροπή τῶν δεδομένων μέ τό τουρκολιβυκό μνημόνιο τοῦ 2019, πού ἀνέδειξε μέ ὀδυνηρό τρόπο τό κόστος τῆς ἀναβολῆς καί τήν ἀδυναμία στρατηγικῆς προσέγγισης τῶν ὁριοθετήσεων.
*Πρώην ὑφυπουργός Ἐξωτερικῶν
Γιάννης Βαληνάκης, «Γιά μιά νέα στρατηγική
ἀπέναντι στήν Τουρκία», ἐκδ. Ἰ. Σιδέρης, Ἀθήνα 2025·
Γιάννης Βαληνάκης, «Ἡ Ἑλλάς τῶν Τεσσάρων Θαλασσῶν», ἐκδ. Ἰ. Σιδέρης, Ἀθήνα 2020
Μ.Η.Τ. 232122