Εἶναι δυνατόν μιά χώρα νά «ἀλλάξει» ἤπειρο;

Ὁ Καναδᾶς, ἡ Εὐρωπαϊκή Ἕνωσις καί τό νέο γεωπολιτικό στοίχημα τῶν ἐνδιαμέσων δυνάμεων

Εἶναι δυνατόν μιά χώρα νά ἀλλάξει ἤπειρο χωρίς νά μετακινήσει τά σύνορά της;

τῆς ΣΤΕΛΛΑΣ ΘΕΟΔΩΡΟΥ

Ὁ Καναδᾶς δέν πρόκειται βεβαίως νά ἐγκαταλείψει τήν Βόρειο Ἀμερική. Αὐτό πού ἐπιχειρεῖ ὅμως εἶναι κάτι ἐξ ἴσου ἐνδιαφέρον: νά ἀλλάξει τό γεωπολιτικό του σημεῖο ἀναφορᾶς, ἀναζητῶντας στήν Εὐρωπαϊκή Ἕνωση ἕνα νέο πλαίσιο οἰκονομικῆς, ἀμυντικῆς καί πολιτικῆς ἀσφαλείας.

Ἡ πρότασις τῆς προέδρου τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἐπιτροπῆς, Οὔρσουλα φόν ντέρ Λάυεν, στίς 16 Σεπτεμβρίου, νά ἀνοίξει ὁ δρόμος ὥστε ὁ Καναδᾶς νά γίνει ὁ πρῶτος «συνδεδεμένος ἑταῖρος» τῆς ΕΕ ἔδωσε θεσμική μορφή σέ μιά συζήτηση πού μέχρι προσφάτως ἔμοιαζε θεωρητική.

Ἡ ἰδία ὁμίλησε περί ἀναβαθμίσεως τῶν σχέσεων σέ μιά ἐποχή κατά τήν ὁποία δημοκρατίες καί μεσαῖες δυνάμεις ἀναζητοῦν νέες συμμαχίες. Ἡ συγκυρία δέν εἶναι τυχαία. Ἡ ἐπιστροφή τοῦ Ντόναλντ Τράμπ στόν Λευκό Οἶκο ἔχει μεταβάλει τίς παραδοσιακές βεβαιότητες τῆς καναδικῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς.

Ἐπί δεκαετίες, ἡ Ὀττάβα ἐθεώρει δεδομένο ὅτι ἡ ἀσφάλεια καί ἡ εὐημερία της διήρχοντο σέ μεγάλο βαθμό μέσῳ τῆς στενῆς σχέσεως μέ τήν Οὐάσιγκτων. Τώρα, ἡ κυβέρνησις τοῦ Μάρκ Κάρνεϋ ἐπιχειρεῖ νά διαφοροποιήσει τίς ἐξαρτήσεις της: περισσότερη Εὐρώπη, περισσότερη συνεργασία στόν Ἰνδο-Εἰρηνικό καί ἰσχυρότερη παρουσία στίς παγκοσμίους ἁλυσίδες ἐφοδιασμοῦ.

Δέν πρόκειται ὡστόσο περί ἁπλῆς «στροφῆς πρός τήν Εὐρώπη». Ὁ Καναδᾶς προσπαθεῖ νά κάνει κάτι εὐρύτερο: νά ἀξιοποιήσει τό βάρος πού δύναται νά ἀποκτήσει μιά μεσαία ἤ ἐνδιάμεσος δύναμις, ὅταν δέν δρᾶ μόνη της.

Ἡ νομική πραγματικότης εἶναι διαφορετική ἀπό τήν γεωπολιτική εἰκόνα

Ἐδῶ ἀρχίζουν οἱ περιορισμοί. Ὁ Καναδᾶς δέν δύναται ἁπλῶς νά γίνει τό 28ο κράτος μέλος τῆς ΕΕ. Τό ἄρθρο 49 τῆς Συνθήκης γιά τήν Εὐρωπαϊκή Ἕνωση προβλέπει ὅτι αἴτηση ἐντάξεως δύναται νά ὑποβάλει «εὐρωπαϊκό κράτος». Ἡ διαδικασία ἀπαιτεῖ, ἐπί πλέον, ὁμοφωνία στό Συμβούλιο καί ἐπικύρωση τῆς συμφωνίας ἀπό ὅλα τά κράτη μέλη, συμφώνως μέ τίς συνταγματικές τους διαδικασίες.

Ὑπάρχει ὅμως καί τό ἄρθρο 217 τῆς Συνθήκης γιά τήν Λειτουργία τῆς ΕΕ. Αὐτό ἐπιτρέπει στήν Ἕνωση νά συνάπτει συμφωνίες συνδέσεως μέ τρίτες χῶρες, ἐπί τῇ βάσει ἀμοιβαίων δικαιωμάτων καί ὑποχρεώσεων καί κοινῶν διαδικασιῶν.

Αὐτό εἶναι τό πιθανό θεσμικό ἔδαφος ἐπί τοῦ ὁποίου δύναται νά οἰκοδομηθεῖ τό νέο μοντέλο. Ὄχι πλήρης ἔνταξις, ἀλλά μιά ἐξαιρετικῶς βαθεῖα σχέσις, πού θά ἠδύνατο νά καλύπτει ἐμπόριο, ἄμυνα, ἐνέργεια, κρισίμους πρῶτες ὗλες, τεχνολογία, τεχνητή νοημοσύνη, διάστημα, κυβερνοασφάλεια καί τήν Ἀρκτική.

Ἡ ἰδία ἡ φόν ντέρ Λάυεν ἔδωσε ἤδη ἕνα περίγραμμα: μετά τήν CETA, στόχος εἶναι μιά «Συμμαχία γιά τό Μέλλον», μέ συνεργασία σέ βιομηχανία, ἄμυνα, ἐνέργεια, κρίσιμα ὀρυκτά, μπαταρίες καί τεχνολογίες αἰχμῆς.

Τό παράδοξο τῆς CETA

Ὑπάρχει ὅμως ἕνα ἰδιαιτέρως ἀποκαλυπτικό προηγούμενο. Ἡ Εὐρωπαϊκή Ἕνωσις καί ὁ Καναδᾶς ἐχρειάσθησαν ἔτη γιά νά προχωρήσουν τήν CETA, τήν ἐμπορική συμφωνία πού ἐφαρμόζεται προσωρινῶς ἀπό τό 2017.

Σήμερα, ἐννέα χρόνια ἀργότερα, μόνον 17 ἐκ τῶν 27 κρατῶν μελῶν ἔχουν ὁλοκληρώσει τήν ἐθνική διαδικασία ἐπικυρώσεως. Δέκα χῶρες ἐξακολουθοῦν νά ἐκκρεμοῦν, μεταξύ τους ἡ Γαλλία, ἡ Ἰταλία καί ἡ Ἑλλάς.

Τό στοιχεῖο αὐτό δεικνύει πόσο δύσκολο εἶναι γιά τήν ΕΕ νά μετατρέψει μιά πολιτική συμφωνία κορυφῆς σέ πλήρως λειτουργικό θεσμικό πλαίσιο. Ἄν ἀκόμη καί μιά ἐμπορική συμφωνία μέ ἕναν στενό δημοκρατικό ἑταῖρο δέν ἔχει ὁλοκληρωθεῖ σέ ὅλα τά κράτη μέλη, ἕνα ἐντελῶς νέο καθεστώς «συνδεδεμένου μέλους» θά ἀπαιτήσει πολύ πιό συνθέτους διαπραγματεύσεις.

Γι’ αὐτό καί τό πραγματικό ἐρώτημα δέν εἶναι τόσο ἄν ὁ Καναδᾶς θά «εἰσέλθει» στήν Εὐρώπη. Εἶναι ἄν ἡ Εὐρώπη δύναται νά δημιουργήσει ἕναν νέο κύκλο σχέσεων, πού θά εὑρίσκεται μεταξύ τῆς πλήρους ἐντάξεως καί τῆς ἁπλῆς ἑταιρικῆς σχέσεως.

Γιατί ἔχει σημασία γιά τίς ἐνδιαμέσους δυνάμεις

Ἐδῶ εὑρίσκεται ἡ βαθύτερη σημασία τῆς καναδικῆς πρωτοβουλίας. Ὁ Καναδᾶς δέν εἶναι ὑπερδύναμις. Δέν δύναται νά ἀνταγωνισθεῖ μόνος του τίς ΗΠΑ ἤ τήν Κίνα. Διαθέτει ὅμως τεραστίους φυσικούς πόρους, σημαντική οἰκονομία, προηγμένη τεχνολογία, στρατηγική θέση στήν Ἀρκτική καί συμμετοχή στούς βασικούς δυτικούς θεσμούς.

Τό ἴδιο πρόβλημα ἀντιμετωπίζουν πολλές ἄλλες χῶρες: Αὐστραλία, Νέα Ζηλανδία, Ἰαπωνία, Νότιος Κορέα καί, σέ διαφορετικό βαθμό, εὐρωπαϊκά κράτη. Δέν εἶναι ὑπερδυνάμεις, ἀλλά οὔτε καί μικρές χῶρες, ἄνευ δυνατότητος ἐπιρροῆς. Ἡ λογική τῶν «ἐνδιαμέσων δυνάμεων» εἶναι ἀκριβῶς αὐτή: ὅταν τό διεθνές σύστημα γίνεται πιό ἀνταγωνιστικό, ἡ ἰσχύς τους δέν εὑρίσκεται μόνον στό μέγεθος ἀλλά στήν ἱκανότητά τους νά δημιουργοῦν δίκτυα.

Νά συνδέονται μεταξύ τους, νά διαφοροποιοῦν τίς ἐξαρτήσεις τους καί νά μετατρέπουν τίς ἐπί μέρους δυνατότητές τους σέ συλλογική διαπραγματευτική ἰσχύ. Ὑπό αὐτήν τήν ἔννοια, ἡ καναδική ὑπόθεσις εἶναι ἕνα πείραμα. Δέν ἐξετάζει μόνον τίς σχέσεις Καναδᾶ-ΕΕ. Ἐξετάζει ἐάν ἡ Δύσις δύναται νά δημιουργήσει ἕνα δεύτερο ἐπίπεδο συνεργασίας, πέραν τῆς παραδοσιακῆς διακρίσεως «μέλος ἤ τρίτη χώρα».

Τό δίλημμα γιά τήν ἰδία τήν Εὐρώπη

Ἡ ἰδέα ἔχει ὅμως συνέπειες καί γιά τήν ΕΕ. Ἐάν δημιουργηθεῖ ἕνα εἰδικό καθεστώς γιά τόν Καναδᾶ, ἀναποφεύκτως θά τεθεῖ τό ἐρώτημα ποιός ἄλλος δύναται νά τό διεκδικήσει.

Ἡ πρόεδρος τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Κοινοβουλίου, Ρομπέρτα Μέτσολα, ἔχει ἤδη ἀφήσει ἀνοικτό τό ἐνδεχόμενο ἀντιστοίχων σχέσεων μέ χῶρες ὅπως ἡ Αὐστραλία καί ἡ Νέα Ζηλανδία. Ἔτσι, μιά καναδική ἐξαίρεσις δύναται νά ἐξελιχθεῖ σέ νέο θεσμικό ἐπίπεδο τῆς εὐρωπαϊκῆς ἀρχιτεκτονικῆς: ἕναν κύκλο στενῶν ἑταίρων πού δέν εἶναι μέλη, ἀλλά συνδέονται πολύ βαθύτερα μέ τήν Ἕνωση ἀπό ὅ,τι οἱ παραδοσιακές ἐμπορικές συμ-
φωνίες.

Τό πλεονέκτημα θά ἦταν ἡ αὔξησις τῆς εὐρωπαϊκῆς γεωπολιτικῆς ἐμβελείας. Τό μειονέκτημα θά ἦταν ἡ δημιουργία ἑνός θεσμικοῦ γκρίζου χώρου: ποιά δικαιώματα ἔχουν οἱ «συνδεδεμένοι» ἑταῖροι καί ποιά ὄχι; Πόσους κανόνες τῆς ΕΕ θά ἐφαρμόζουν; Θά ἔχουν λόγο στήν διαμόρφωσή τους; Καί μέχρι ποῦ δύναται νά φθάσει μιά σχέσις χωρίς νά μετατραπεῖ, ἐν τῇ πράξει, σέ ἔμμεσο ἔνταξη;

Ὑπάρχει καί μιά τελευταία, κρίσιμος παράμετρος. Ἡ γεωγραφία δέν ἀλλάζει μέ μιά διπλωματική συμφωνία. Ἡ οἰκονομία τοῦ Καναδᾶ παραμένει βαθέως συνδεδεμένη μέ ἐκείνη τῶν ΗΠΑ. Οἱ ἁλυσίδες παραγωγῆς, οἱ ἐπενδύσεις, τό ἐμπόριο καί οἱ ὑποδομές τῶν δύο χωρῶν εἶναι ἀλληλένδετα σέ βαθμό πού δέν δύνανται νά ἀνατραποῦν ταχέως.

Ἡ προσέγγισις μέ τήν Εὐρώπη δέν σημαίνει ἑπομένως ἀποκοπή ἀπό τίς ΗΠΑ ἀλλά προσπάθεια μειώσεως τῆς μονομεροῦς ἐξαρτήσεως. Καί αὐτό ἴσως εἶναι τό σημαντικώτερο μήνυμα τῆς καναδικῆς περιπτώσεως. Οἱ ἐνδιάμεσοι δυνάμεις δέν δύνανται νά ἐπιλέξουν εὐκόλως ἕναν καί μοναδικό πόλο.

Δύνανται ὅμως νά διευρύνουν τό πεδίο τῶν ἐπιλογῶν τους. Ἡ ἑπομένη μεγάλη δοκιμασία θά εἶναι ἡ σύνοδος ΕΕ-Καναδᾶ στό Μόντρεαλ, στίς 29 καί 30 Ὀκτωβρίου. Ἐκεῖ θά φανεῖ ἐάν ἡ φιλόδοξος διακήρυξις τῆς 16ης Σεπτεμβρίου δύναται νά μετατραπεῖ σέ συγκεκριμένο θεσμικό σχέδιο. Ὁ Καναδᾶς δέν ἀλλάζει ἤπειρο.

Ἐπιχειρεῖ ὅμως νά ἀλλάξει τήν θέση του στόν κόσμο. Καί, ἄν ἡ προσπάθεια αὐτή πετύχει ὡς μοντέλο συνεργασίας, ἀνεξαρτήτως τοῦ ὀνόματος πού τελικῶς θά λάβει, τότε ἡ ὑπόθεσις θά ἀφορᾶ σέ πολύ περισσότερα τῆς Ὀττάβας καί τῶν Βρυξελλῶν. Θά ἀφορᾶ στό ἐάν, σέ ἕναν κόσμο ὅπου οἱ ὑπερδυνάμεις ἀσκοῦν ὁλοένα μεγαλύτερη πίεση, οἱ ἐνδιάμεσοι δυνάμεις δύνανται νά ἀποκτήσουν συλλογική στρατηγική αὐτονομία χωρίς νά χρειάζεται νά γίνουν οἱ ἴδιες ὑπερδυνάμεις.