Έμαθε ελληνικά τριών χιλιετιών και τώρα αναζητά τις λέξεις που χάθηκαν μέσα στους αιώνες
Η ιστορικός και παπυρολόγος Anna Dolganov, επικεφαλής του προγράμματος Apollo στην Αυστριακή Ακαδημία Επιστημών, μιλά αποκλειστικά στο «ΕΣΤΙΑζω» για το πρωτοποριακό μοντέλο Τεχνητής Νοημοσύνης που εκπαιδεύτηκε σε 600 εκατομμύρια λέξεις ελληνικών κειμένων, «έμαθε» μια γλώσσα τριών χιλιετιών και μπορεί να συμπληρώνει μέσα σε δευτερόλεπτα τα κενά κατεστραμμένων αρχαίων κειμένων, ανοίγοντας νέους δρόμους στην προσπάθεια των ερευνητών να διαβάσουν όσα η Ιστορία άφησε μέχρι σήμερα στο σκοτάδι
- Aπό την Γιώτα Βαζούρα
Kάπου, σε μια σκοτεινή αποθήκη μουσείου ή σε μια άγνωστη ιδιωτική συλλογή παπύρων, μπορεί να «κρύβεται» ένα χαμένο έργο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Ένα άγνωστο κείμενο, μια επιστολή, ένα βασιλικό διάταγμα των Πτολεμαίων ή, γιατί όχι, ακόμη και το δεύτερο βιβλίο της «Ποιητικής» του Αριστοτέλη, εκείνο που η Ιστορία δεν κατάφερε να διασώσει και που, αιώνες αργότερα, ο Ουμπέρτο Έκο έχρισε ως «πρωταγωνιστή» του στο εμβληματικό μυθιστόρημά του, «Το όνομα του ρόδου». Περισσότεροι από ένα εκατομμύριο ελληνικοί πάπυροι παραμένουν σήμερα αδιάβαστοι και μαζί τους ένα τεράστιο κομμάτι της Ιστορίας εξακολουθεί να περιμένει τη σειρά του για να ειπωθεί.
Τώρα, στην προσπάθεια να διαβαστούν όσα έμειναν για αιώνες κρυμμένα ή αποσπασματικά, οι ερευνητές αποκτούν έναν νέο σύμμαχο: την Τεχνητή Νοημοσύνη. Το Apollo (το όνομά του είναι δανεισμένο από τον Απόλλωνα, τον θεό του φωτός και των τεχνών, σαν μια συμβολική υπόσχεση ότι όσα έμειναν για αιώνες στο σκοτάδι μπορούν να έρθουν ξανά στο φως), το πρωτοποριακό μοντέλο που αναπτύσσει η Αυστριακή Ακαδημία Επιστημών σε συνεργασία με τη γαλλική εταιρεία Τεχνητής Νοημοσύνης Mistral AI και τη SAIL Reply, φιλοδοξεί να ρίξει νέο φως σε κείμενα που ο χρόνος άφησε μισοσβησμένα. Επικεφαλής του προγράμματος για την Ακαδημία είναι η ιστορικός και παπυρολόγος Anna Dolganov.
Εκπαιδευμένο σε περίπου 600 εκατομμύρια λέξεις ιστορικών ελληνικών κειμένων, από την αρχαιότητα έως το 1900, το πρώτο μεγάλης κλίμακας γλωσσικό μοντέλο Τεχνητής Νοημοσύνης για την ιστορική ελληνική γλώσσα επιχειρεί κάτι που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζε σχεδόν με σενάριο επιστημονικής φαντασίας: να συμπληρώσει μέσα σε δευτερόλεπτα τις λέξεις και τα αποσπάσματα που λείπουν από κατεστραμμένα αρχαία ελληνικά κείμενα.
Το Apollo, όπως μάς εξηγεί αποκλειστικά στο «ΕΣΤΙΑζω» η κ. Dolganov, έχει μάθει να κινείται μέσα σε διαφορετικές εποχές, διαλέκτους και γλωσσικά ύφη. Έτσι, μπορεί να προτείνει μία αποκατάσταση σε ομηρικά ελληνικά όταν έχει απέναντί του τον Όμηρο, σε δωρική διάλεκτο όταν επεξεργάζεται μια δωρική επιγραφή ή στη διαφορετική γλώσσα ενός βυζαντινού νομικού κειμένου.
Σύμφωνα με την Dolganov, κατά την εκπαίδευση του Apollo οι ερευνητές αποφάσισαν να επικεντρωθούν σε ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα της επιγραφικής και της παπυρολογίας: την αποκατάσταση των κενών σε κείμενα που έχουν διασωθεί αποσπασματικά.
«Αποφασίσαμε να επικεντρωθούμε στην αποκατάσταση κενών σε αποσπασματικά ελληνικά κείμενα, τόσο επειδή το συγκεκριμένο έργο αποτελεί ένα σημαντικό σημείο συμφόρησης στην έρευνα των αρχαίων ελληνικών –ιδιαίτερα στους κλάδους της επιγραφικής και της παπυρολογίας, όπου τα περισσότερα κείμενα έχουν διασωθεί αποσπασματικά– όσο και επειδή αποτελούσε ένα σημαντικό κριτήριο για το πόσο καλά μάθαινε το μοντέλο αρχαία ελληνικά. Στην πραγματικότητα, βελτίωσε και την ποιότητα του ίδιου του μοντέλου».
Έτσι γεννήθηκε το Apollo Restore, η πρώτη εξειδικευμένη εκδοχή του συστήματος. Σε αντίθεση με προηγούμενα εργαλεία, όπως το Ithaca, ένα μοντέλο για ελληνικές επιγραφές που έχει εκπαιδευτεί σε 2-3 εκατομμύρια λέξεις, το Apollo αξιοποιεί ένα πολύ μεγαλύτερο σώμα ελληνικών κειμένων.
Η σημαντικότερη διαφορά του, όμως, βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τα ίδια τα κατεστραμμένα κείμενα. «Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, το Apollo Restore μπορεί να αποκαταστήσει οποιονδήποτε αριθμό κενών σε ένα αποσπασματικό κείμενο, με το μοναδικό χαρακτηριστικό ότι δεν χρειάζεται πληροφορίες σχετικά με το μήκος των κενών. Αυτό το καθιστά χρήσιμο σε πραγματικές συνθήκες έρευνας, όπου τα έγγραφα είναι συχνά σπασμένα στη μία ή και σε περισσότερες πλευρές. Το Apollo Restore προσφέρει μια ιεραρχημένη λίστα πιθανών αποκαταστάσεων από την οποία μπορούν να επιλέξουν οι μελετητές και, επομένως, η επιστημονική κρίση παραμένει απαραίτητη».
Οι επιδόσεις του, πάντως, είναι ήδη εντυπωσιακές. Σε δοκιμές, οι ερευνητές «έκρυψαν» σκόπιμα τμήματα από παπύρους που το Apollo δεν είχε ξαναδεί και του ζήτησαν να βρει τι έλειπε. Το μοντέλο κατάφερε να συμπληρώσει σωστά τα κενά σε ποσοστό άνω του 80%.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον ήταν το αποτέλεσμα όταν δοκιμάστηκε σε πραγματικά κατεστραμμένα κείμενα: σε τυφλή μελέτη, 20 κορυφαίοι διεθνείς ειδικοί έκριναν τις προτάσεις του Apollo τουλάχιστον εξίσου καλές με εκείνες των ανθρώπων-εκδοτών στο 77% των περιπτώσεων και στο 16-20% ακόμη καλύτερες. Για την ίδια πάντως, το μεγάλο πλεονέκτημα του Apollo είναι ο χρόνος. Μια διαδικασία που μπορεί να κρατήσει ώρες επιταχύνεται δραματικά, επιτρέποντας στον επιστήμονα να αφιερώσει περισσότερο χρόνο στο δυσκολότερο κομμάτι: να αξιολογήσει, να ερμηνεύσει και τελικά να κατανοήσει τι μας λέει πραγματικά το αρχαίο κείμενο.
Το επόμενο βήμα του Apollo
Το επόμενο βήμα του Apollo είναι ακόμη πιο φιλόδοξο. «Η πρώτη μεγάλη αναβάθμιση θα είναι ένα σύστημα ανάκτησης πληροφοριών που θα επιτρέπει στο Apollo να αναζητά σε ολόκληρη την ελληνική παράδοση και να πραγματοποιεί αποκαταστάσεις με βάση παράλληλα κείμενα, δημιουργώντας λίστες τις οποίες οι μελετητές θα μπορούν να χρησιμοποιούν ως τεκμήρια. Θα εκπαιδεύσουμε επίσης το Apollo για σημασιολογικές και θεματικές αναζητήσεις».
Μια τέτοια δυνατότητα θα επέτρεπε στους ερευνητές να αναζητούν σχέσεις ανάμεσα σε κείμενα και ιδέες μέσα σε μια τεράστια χρονική περίοδο. «Αυτό θα ανοίξει μια εντελώς νέα και ισχυρή ερευνητική δυνατότητα, επιτρέποντας στους μελετητές να ανιχνεύουν τη διακειμενικότητα και την πρόσληψη κειμένων και ιδεών, θέτοντας σε ολόκληρη την ελληνική παράδοση ερευνητικά ερωτήματα που προηγουμένως ήταν αδύνατον να τεθούν».
Παράλληλα, βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη η επέκταση του Apollo στα λατινικά, καθώς και η εκπαίδευση πολυτροπικών τεχνολογιών όρασης (σ.σ. σύστημα που επιτρέπει να «βλέπει «εικόνες» και ταυτόχρονα να παράγει κείμενο) και γλώσσας για την αποκρυπτογράφηση ελληνικών χειρογράφων – ανάμεσά τους και περίπου ένα εκατομμύριο αδιάβαστοι ελληνικοί πάπυροι.
Όταν το Apollo διορθώνει τους μελετητές
Πώς ακριβώς όμως λειτουργεί το Apollo; Στην πράξη, η χρήση του είναι πολύ πιο απλή απ’ όσο θα περίμενε κανείς. Σε ένα περιβάλλον που θυμίζει chatbot, ο ερευνητής πληκτρολογεί ή επικολλά το αποσπασματικό ελληνικό κείμενο, σημειώνοντας τα σημεία που λείπουν, και μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα το Apollo προτείνει μια σειρά πιθανών λέξεων ή μεγαλύτερων αποσπασμάτων που θα μπορούσαν να συμπληρώσουν τα κενά.
Δεν προσφέρει μία μοναδική απάντηση ούτε διεκδικεί τον ρόλο του «ψηφιακού παπυρολόγου». Παραδίδει στον ειδικό μια ιεραρχημένη λίστα πιθανών αποκαταστάσεων και αφήνει την τελική κρίση στον άνθρωπο. Φυσικά, έχουν υπάρξει και στιγμές κατά τις οποίες το αποτέλεσμα αιφνιδίασε ακόμη και τους ίδιους τους δημιουργούς του. «Όταν οι αποκαταστάσεις δεν είναι απολύτως πειστικές, έχω ανακαλύψει σε πολλές περιπτώσεις ότι το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο Apollo, αλλά σε λανθασμένες αναγνώσεις των μελετητών στο κείμενο που περιβάλλει το κενό. Έτσι, το μοντέλο βοηθά να εντοπίζονται εκδοτικά λάθη και να βελτιώνεται το εκδοθέν κείμενο. Σε πολλά πειράματα, το Apollo έχει προτείνει ενδιαφέρουσες και εύλογες αποκαταστάσεις, τις οποίες οι εκδότες δεν είχαν σκεφτεί» τονίζει η κ. Dolganov.
Ένα τέτοιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί μια ελληνική επιγραφή από τη Μαύρη Θάλασσα, η οποία είχε τεθεί προς μελέτη εκ νέου. «Δεν αισθανόμουν βέβαιη για την αποκατάσταση ενός τμήματος του κειμένου που φαινόταν να αναφέρεται στον αποικισμό. Το μοντέλο, ωστόσο, επέμενε ότι η πιο αμφιλεγόμενη αποκατάσταση ήταν η πιθανότερη. Εξετάζοντας αυτή την υπόθεση, βρήκα στη συνέχεια επιβεβαιωτικά στοιχεία που την στηρίζουν, κάτι που προσθέτει συναρπαστικές νέες γνώσεις στην κατανόησή μας για την περιοχή σε σχέση με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία».
«Όλα είναι πιθανά»
Τι μπορεί όμως να βρίσκεται ανάμεσα στο περίπου ένα εκατομμύριο ελληνικούς παπύρους που εκτιμάται ότι παραμένουν αδιάβαστοι; Θα μπορούσε πράγματι ανάμεσά τους να κρύβεται ένα άγνωστο έργο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας; Η ερευνήτρια τονίζει πώς όλα είναι πιθανά. «Ενώ τα καλλιγραφικά λογοτεχνικά κείμενα συνήθως επιλέγονταν πρώτα για δημοσίευση στις συλλογές παπύρων, ορισμένοι λογοτεχνικοί πάπυροι είναι γραμμένοι με μη καλλιγραφική γραφή και μπορεί να έχουν περάσει απαρατήρητοι. Οι δυνατότητες για συναρπαστικές νέες ανακαλύψεις είναι τεράστιες: ένας μεμονωμένος πάπυρος θα μπορούσε, για παράδειγμα, να περιέχει ένα νέο βασιλικό διάταγμα των Πτολεμαίων που θα έριχνε φως σε ιστορικά γεγονότα για τα οποία διαθέτουμε ελάχιστες πηγές».
Οι εκπλήξεις όμως μπορεί να κρύβονται και εκεί όπου δεν θα σκεφτόταν κανείς να τις αναζητήσει. «Ιστορικές ανακαλύψεις μπορεί να κρύβονται ακόμη και σε ένα φαινομενικά συνηθισμένο έγγραφο, όπως μια ιδιωτική επιστολή ή ένα συμβόλαιο που περιέχει μια ρήτρα χρονολόγησης και δείχνει ότι η είδηση για την ανατροπή ενός αυτοκράτορα δεν είχε ακόμη φτάσει στην ενδοχώρα της Αιγύπτου».
Άλλες ανακαλύψεις δεν θα προκύψουν από ένα εντυπωσιακό εύρημα, αλλά από τη συσσώρευση χιλιάδων μικρών στοιχείων. «Για παράδειγμα, συγκεντρωτικά δεδομένα από φορολογικούς καταλόγους και αποδείξεις θα επιτρέψουν νέες γνώσεις για την οικονομική ιστορία της αρχαίας Μεσογείου».
Ο χαμένος Αριστοτέλης
Αν μπορούσε, ωστόσο, να διαλέξει η ίδια ένα χαμένο έργο που θα ήθελε να βοηθήσει το Apollo να επιστρέψει στο φως, η απάντησή της περνά από τη λογοτεχνία του 20ού αιώνα για να φτάσει πίσω στον Αριστοτέλη. «Μεγάλωσα διαβάζοντας Ουμπέρτο Έκο, οπότε θα ήμουν πολύ περίεργη να δω να ανακαλύπτεται ξανά το δεύτερο βιβλίο της “Ποιητικής” του Αριστοτέλη και να δω τι έχει να μας πει για την κάθαρση μέσω του γέλιου».
Και δεν είναι το μοναδικό χαμένο έργο που θα ήθελε να διαβάσει. «Θα ήθελα επίσης πάρα πολύ να διαβάσω περισσότερη ποίηση του Γάιου Κορνήλιου Γάλλου, μιας εξαιρετικά ενδιαφέρουσας προσωπικότητας κατά τη μετάβαση στην Αυτοκρατορία του Αυγούστου. Είναι σαφές ότι ο Γάιος Κορνήλιος ήταν εξαιρετικά δημιουργικός στον τρόπο με τον οποίο κατασκεύαζε τη δημόσια εικόνα του, κάτι που νομίζω ότι συνέβαλε και στην πτώση του, και θα ήταν εκπληκτικό να είχαμε περισσότερες πληροφορίες».
Οι φωνές που έμειναν έξω από την Ιστορία
Για την ερευνήτρια πάντως, η μεγαλύτερη ανατροπή μπορεί να μην προέλθει από έναν Αριστοτέλη ή από έναν άλλο μεγάλο συγγραφέα. Μπορεί να βρίσκεται στις φωνές και τις σκέψεις των απλών ανθρώπων. «Νομίζω ότι υπάρχει τεράστια δυνατότητα να αλλάξει σημαντικά η κατανόησή μας για τον αρχαίο κόσμο με βάση το αδιάβαστο υλικό. Υπάρχουν πολλές εξαιρετικά σημαντικές γνώσεις που προκύπτουν από ένα και μόνο δημοσιευμένο έγγραφο, όπως ο ελληνικός πάπυρος “Μουζίρις”, ο οποίος περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια τις εμπορικές σχέσεις της Ρώμης με την Ινδία, φωτίζοντας τις απίστευτες υλικοτεχνικές υποδομές που υπήρχαν κατά μήκος της διαδρομής, η οποία έφτανε μέχρι τα Ιμαλάια».
Ιδιαίτερη σημασία έχουν για την ίδια και οι ιδιωτικές επιστολές. «Η δυνατότητα να διαβάσουμε ιδιωτικές επιστολές απλών κατοίκων του αρχαίου κόσμου σημαίνει αναπόφευκτα σημαντικές νέες ανακαλύψεις. Αυτές οι επιστολές “φωτίζουν” όχι μόνο διοικητικές λεπτομέρειες και τον τρόπο με τον οποίο επηρέαζαν τις ζωές των ανθρώπων. Ταυτόχρονα, μας ανοίγουν ένα παράθυρο στις βαθύτερες σκέψεις απλών ανθρώπων, των οποίων οι φωνές απουσιάζουν από τον λογοτεχνικό κανόνα. Διαβάζουμε για τους φόβους, τα συναισθήματα, τις φαντασιώσεις, τα όνειρά τους… Το να έχουμε δεκαπλάσιο τέτοιο υλικό θα εμπλουτίσει και πιθανότατα θα μεταμορφώσει την κατανόησή μας για πολλές πτυχές της αρχαιότητας».
Η μηχανή δεν είναι «μαντείο»
Όσο εντυπωσιακές κι αν είναι οι δυνατότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης, η ερευνήτρια επιμένει πώς πρέπει να υπάρχει ένα κρίσιμο όριο: ένα μοντέλο μπορεί να παράγει μια εξαιρετικά πειστική αποκατάσταση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η λέξη που προτείνει βρισκόταν πράγματι στον αρχικό πάπυρο. Γι’ αυτό, όπως εξηγεί, και οι ίδιοι οι μελετητές συμμετέχουν στην ανάπτυξη του συστήματος μαζί με τους τεχνολογικούς εταίρους. «Οι ερευνητές βρισκόμαστε πάντα στο επίκεντρο της διαδικασίας και διαμορφώνουμε τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται, ενώ τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης σχεδιάζονται έχοντας κατά νουν τα αυστηρά κριτήρια της έρευνάς μας».
Μία από τις βασικές αρχές τού Apollo, άλλωστε, είναι ακριβώς αυτή: «Το Apollo δεν δίνει μαντικές απαντήσεις, αλλά δημιουργεί λίστες πιθανών λύσεων και σύντομα θα υποστηρίζει αυτές τις λίστες ανακτώντας τα σχετικά τεκμήρια». Στα επόμενα μοντέλα, μάλιστα, που αναπτύσσονται, θα επισημαίνονται τα σημεία στα οποία υπάρχει αβεβαιότητα ή έχει γίνει αποκατάσταση κειμένου, ώστε τα αποτελέσματα της Τεχνητής Νοημοσύνης να μπορούν να ελεγχθούν. «Αυτού του είδους η διαφάνεια είναι το κλειδί ώστε τα αποτελέσματα της Τεχνητής Νοημοσύνης να μπορούν να ελεγχθούν» μάς λέει.
Για την Dolganov, άλλωστε, ακόμη και τα ισχυρότερα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την ιστορική ερμηνεία. Μπορούν να επεξεργαστούν εκατοντάδες φορολογικούς λογαριασμούς, αποδείξεις ή δικαστικές υποθέσεις, αλλά κάποιος πρέπει να αναζητήσει πίσω από αυτά τις ανθρώπινες ιστορίες. «Το να γράψεις συναρπαστική Ιστορία μέσα από εκατοντάδες φορολογικούς λογαριασμούς και αποδείξεις, να δεις τις ιστορίες πίσω από νομικές υποθέσεις όπου οι ανθρώπινες σχέσεις δεν περιγράφονται ποτέ, αλλά υπονοούνται μέσα από λεπτές ενδείξεις στα διαδικαστικά έγγραφα, αυτό είναι δουλειά του ιστορικού» λέει συμπληρώνοντας πως, «στο τέλος, είναι εξίσου κρίσιμο η ανθρώπινη εξειδίκευση να παραμείνει σε υψηλό επίπεδο, ώστε να μπορούμε να επαληθεύουμε τις κρίσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης. Πρέπει, λοιπόν, να συνεχίσουμε να εκπαιδεύουμε εξαιρετικά καταρτισμένους φιλολόγους, παλαιογράφους, ιστορικούς και παπυρολόγους».
Η Τεχνητή Νοημοσύνη, πιστεύει, μπορεί, παρ’ όλα αυτά, να αλλάξει κάτι πολύ βαθύτερο: όχι μόνο τις απαντήσεις που παίρνουμε, αλλά και τα ίδια τα ερωτήματα που είμαστε σε θέση να θέσουμε. «Πιστεύω ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη που συν-αναπτύσσεται από ερευνητές μπορεί να οδηγήσει σε εξαιρετικά ισχυρά εργαλεία με τεράστια σημασία για τη γνώση, τα οποία αλλάζουν τις παραμέτρους του τρόπου με τον οποίο παράγουμε γνώση και το είδος των ερωτημάτων που μπορούμε να θέσουμε και να διερευνήσουμε». Και καταλήγει με μια προειδοποίηση: «Είναι κρίσιμο οι ερευνητές να μην παραδώσουν τις γνωστικές τους ικανότητες στην Τεχνητή Νοημοσύνη και να διατηρήσουν πραγματικά τον έλεγχο της διαδικασίας ανάπτυξης και ενσωμάτωσής της στους επιστημονικούς τους κλάδους».
