Στόν κόσμο τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδας, ἡ περιποίηση τοῦ σώματος ἀποτελοῦσε μέρος τῆς καθημερινότητας, τῆς κοινωνικῆς ζωῆς καί τῶν ἐθίμων
Ἀρωματικά ἔλαια, ἀλοιφές, χρωστικές οὐσίες καί μικρά δοχεῖα γιά τήν φύλαξή τους συνέθεταν ἕναν ὁλόκληρο κόσμο, στόν ὁποῖο ἡ πρακτική ἀνάγκη συναντοῦσε τήν αἰσθητική καί ἡ χρηστική ἀξία συνυπῆρχε μέ τήν καλλιτεχνική δημιουργία.
- Tῆς Πολυξένης Μέγα
Τά ἀρχαιοελληνικά ἀγγεῖα πού προορίζονταν γιά καλλυντικά καί ἀρώματα ἀποτελοῦν σήμερα πολύτιμες μαρτυρίες αὐτῶν τῶν πρακτικῶν, καθώς δέν μᾶς πληροφοροῦν μόνο γιά τά ὑλικά καί τίς τεχνικές τῶν ἀρχαίων κεραμέων, ἀλλά μᾶς ἐπιτρέπουν νά προσεγγίσουμε συνήθειες, ἀντιλήψεις καί ὄψεις τῆς καθημερινῆς ζωῆς πού σπάνια ἀποτυπώνονται στίς γραπτές πηγές. Ἡ μελέτη τῶν ἀρχαίων ἀγγείων καλλυντικῶν ἀνοίγει ἕνα παράθυρο σέ μιά πλευρά τοῦ παρελθόντος πού συχνά παραμένει στήν σκιά τῶν μεγάλων ἱστορικῶν γεγονότων. Πίσω ἀπό τίς πολιτικές ἐξελίξεις, τούς πολέμους καί τά ἐπιτεύγματα τῆς ἀρχιτεκτονικῆς ὑπῆρχαν ἄνθρωποι μέ καθημερινές ἀνάγκες, προσωπικές συνήθειες καί ἐπιθυμία νά φροντίσουν τήν ἐμφάνισή τους.
Τό ἐντυπωσιακά ὄμορφο ἀγγεῖο καλλυντικῶν ἀπό τερρακόττα τῆς ἀνατολικῆς Ἑλλάδας, πού φυλάσσεται στίς συλλογές τοῦ The Met Νέας Ὑόρκης καί φέρει τήν ὀνομασία Terracotta cosmetic vase («Ἀγγεῖο καλλυντικῶν ἀπό τερρακόττα»), μέ τίς μικρές του διαστάσεις καί τόν ἐπιμελημένο διάκοσμο, ἀποτελεῖ χαρακτηριστικό παράδειγμα αὐτῆς τῆς ἀθέατης ἱστορίας. Τό μικρό αὐτό ἀγγεῖο μαρτυρεῖ ὅτι, ἤδη ἀπό τόν 6ο αἰῶνα π.Χ., ἡ χρηστική ἀξία μποροῦσε νά συνδυαστεῖ μέ τήν καλλιτεχνική εὐαισθησία, μετατρέποντας ἕνα καθημερινό ἀντικείμενο σέ ἔργο τέχνης.
Χρονολογεῖται στό τελευταῖο τέταρτο τοῦ 6ου αἰῶνα π.Χ., δηλαδή περίπου μεταξύ 525 καί 500 π.Χ., καί ἀποδίδεται στήν ἑλληνική καλλιτεχνική παράδοση. Ἀνήκει στήν ἀρχαϊκή περίοδο (7ος–6ος αἰ. π.Χ.), μιά ἐποχή κατά τήν ὁποία ἡ ἑλληνική τέχνη ἀναζητοῦσε νέους τρόπους ἔκφρασης, ἀνέπτυσσε στενές σχέσεις μέ τόν εὐρύτερο μεσογειακό κόσμο καί χαρακτηρίζεται ἀπό μνημειώδη ἔργα, μεγάλα γλυπτά ὅπως οἱ κοῦροι, καθώς καί τήν ἀνάπτυξη τῆς μελανόμορφης καί ἐρυθρόμορφης κεραμικῆς, χαρακτηριστικό δεῖγμα τῆς ὁποίας εἶναι τό συγκεκριμένο ἀγγεῖο.
Εἶναι κατασκευασμένο ἀπό τερρακόττα, ψημένο πηλό δηλαδή, καί ἔχει διαστάσεις περίπου 9,8 ἑκατοστά ὕψος καί 13,2 ἑκατοστά πλάτος, σύμφωνα μέ τά στοιχεῖα τοῦ μουσείου. Τό μέγεθός του παραπέμπει σέ ἕνα ἀντικείμενο προσωπικῆς χρήσης, σχεδιασμένο ὥστε νά ἐξυπηρετεῖ συγκεκριμένες ἀνάγκες περιποίησης. Ὡστόσο, αὐτό πού τό κάνει ξεχωριστό δέν εἶναι μόνο ἡ λειτουργία του, ἀλλά καί ὁ πλούσιος διάκοσμός του.
Στήν ἐπάνω διακοσμητική ζώνη, ἕνας νεαρός ἄνδρας κρατᾶ δύο φτερωτά ἄλογα, ἐνῷ δύο ἀκόμη νέοι ὁδηγοῦν ἕνα ἅρμα. Στίς ὑπόλοιπες ζῶνες ἐμφανίζονται πραγματικά καί φανταστικά ζῶα, τά ὁποῖα ἀναπτύσσονται ἀνάμεσα σέ προσεκτικά σχεδιασμένα γεωμετρικά μοτίβα. Οἱ παραστάσεις αὐτές δημιουργοῦν ἕναν μικρό εἰκαστικό κόσμο, ὅπου ἡ ἀνθρώπινη μορφή, ἡ κίνηση τῶν ζώων καί ἡ γεωμετρική τάξη συνυπάρχουν ἁρμονικά.
Τά φτερωτά ἄλογα προσδίδουν μιά διάσταση φαντασίας καί ὑπερβατικοῦ στοιχείου, ἐνῷ ἡ παρουσία τοῦ ἅρματος παραπέμπει σέ μιά θεματολογία πού ἦταν οἰκεία στήν ἑλληνική τέχνη. Δέν μποροῦμε ὡστόσο νά ἀποδώσουμε μέ βεβαιότητα στίς συγκεκριμένες μορφές ἕναν συγκεκριμένο μυθολογικό συμβολισμό χωρίς πρόσθετα τεκμήρια.
Ἰδιαίτερη προσοχή ἀξίζει νά δοθεῖ στό κάλυμμα τοῦ ἀγγείου, τό ὁποῖο διαμορφώνεται σέ κεφαλή κριαριοῦ. Σύμφωνα μέ τήν περιγραφή τοῦ Μητροπολιτικοῦ Μουσείου, ἡ κεφαλή αὐτή ἐνδέχεται νά χρησίμευε ὡς λαβή γιά ἕνα μικρό ἐργαλεῖο ἐφαρμογῆς καλλυντικῶν. Ἡ ἑρμηνεία αὐτή παρουσιάζεται ὡς πιθανότητα καί ὄχι ὡς βεβαιότητα, ἀναδεικνύοντας παράλληλα τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο οἱ ἀρχαιολόγοι ἐπιχειροῦν νά ἀνασυνθέσουν τήν χρήση ἑνός ἀντικειμένου μέσα ἀπό τήν μορφή καί τήν κατασκευή του.
Ἡ ἐπιλογή τῆς κεφαλῆς τοῦ κριαριοῦ προσδίδει στό ἀγγεῖο ἕναν ἔντονο γλυπτικό χαρακτῆρα. Τό πῶμα δέν ἀποτελεῖ ἁπλῶς ἕνα πρακτικό ἐξάρτημα, ἀλλά ἐνσωματώνεται στήν συνολική καλλιτεχνική σύλληψη. Ἔτσι, ἡ λειτουργικότητα καί ἡ διακόσμηση δέν ἐμφανίζονται ὡς δύο ξεχωριστές ἰδιότητες· συνδυάζονται σέ ἕνα ἀντικείμενο μικρῆς κλίμακας, στό ὁποῖο ἡ λεπτομέρεια ἀποκτᾶ ἰδιαίτερη σημασία.
Στήν ἀρχαία Ἑλλάδα, ἡ φροντίδα τῆς ἐμφάνισης δέν ἦταν ἀποκλειστικά γυναικεῖο προνόμιο. Οἱ ἄνδρες, ἰδιαίτερα ὅσοι συμμετεῖχαν σέ ἀθλητικές δραστηριότητες, χρησιμοποιοῦσαν ἐπίσης ἔλαια γιά τό σῶμα τους. Τά ἀρωματικά ἔλαια χρησιμοποιοῦνταν γιά τήν περιποίηση τοῦ σώματος καί τῶν μαλλιῶν, ἐνῷ ὁρισμένα εἶχαν θέση σέ τελετουργίες καί προσφορές πρός τούς νεκρούς. Ἡ σημασία αὐτῶν τῶν καλλυντικῶν προϊόντων ἀποτυπώνεται στήν ποικιλία τῶν δοχείων πού κατασκεύαζαν οἱ ἀρχαῖοι τεχνῖτες.
Τά ἀγγεῖα αὐτά δέν κατασκευάζονταν ἀποκλειστικά ἀπό πηλό. Στήν ἀρχαιότητα χρησιμοποιοῦνταν ἐπίσης γυαλί, λίθος καί μέταλλα, ἀνάλογα μέ τόν τύπο τοῦ ἀντικειμένου, τήν ἐποχή καί τίς οἰκονομικές δυνατότητες τοῦ κατόχου του, πολυμορφία πού φανερώνει ὅτι ἡ περιποίηση τοῦ σώματος ἀποτελοῦσε πεδίο τεχνικῆς ἐπιδεξιότητας καί ἐμπορικῆς δραστηριότητας.
