Πώς μια μικρή πόλη μεταμορφώθηκε μέσα σε 111 χρόνια σε σύγχρονη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα;
Από τα πρώτα πολεοδομικά σχέδια και τα νεοκλασικά μέγαρα μέχρι τις πολυκατοικίες, τις προσφυγικές συνοικίες και τη ζωή στους δρόμους, μια νέα έκθεση στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο αφηγείται τη συναρπαστική γέννηση της Αθήνας που γνωρίζουμε σήμερα.
Πολύ πριν η Αθήνα αποκτήσει τις πολύβουες λεωφόρους της, τους πυκνοκατοικημένους δρόμους της και τις πολύωροφες πολυκατοικίες της, υπήρξε μια επαρχιακή κωμόπολη, ένας μικρός τόπος που κουβαλούσε στους ώμους του ένα παρελθόν δυσανάλογα μεγάλο για το μέγεθός της. Η πόλη αυτή, μέσα σε 111 χρόνια, επρόκειτο να αλλάξει πρόσωπο ξανά και ξανά, ώσπου να γίνει η πρωτεύουσα μιας χώρας και μια σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη.
Αυτή ακριβώς τη συναρπαστική διαδρομή αφηγείται η περιοδική έκθεση «Αθήνα 1834-1944: Η γένεση της σύγχρονης πόλης», που παρουσιάζει την περίοδο αυτή η Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος – Εθνικό Ιστορικό Μουσείο στο Μέγαρο της Παλαιάς Βουλής. Μια έκθεση για την πόλη, στην καρδιά της πόλης, που ξεκινά από το 1834, όταν η Αθήνα γίνεται επισήμως έδρα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, και φτάνει έως τον Οκτώβριο του 1944 και την απελευθέρωσή της από τη γερμανική Κατοχή.
Άποψη της Αθήνας από τους πρόποδες του Λυκαβηττού, περί το 1902-1910.
Όπως αποκαλύπτεται από τις επτά εξαιρετικά δομημένες θεματικές ενότητες, πριν ακόμη υπάρξει η σύγχρονη Αθήνα, υπήρξε η Αθήνα της φαντασίας. Εκείνη που είχε δημιουργήσει η Δύση μέσα από περιηγητικές αφηγήσεις, εικόνες και την εξιδανικευμένη αντίληψη της αρχαιότητας. Η πόλη της Ακρόπολης, των Γραμμάτων και των Τεχνών. Αυτή η «φαντασιακή Αθήνα», που κυριάρχησε στη δυτική σκέψη κυρίως κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα, έμελλε να επηρεάσει βαθιά την ταυτότητα της νέας πρωτεύουσας.
Το 1834 αρχίζει να παίρνει σάρκα και οστά μια διαφορετική πόλη. Η πολεοδομική εξέλιξη της Αθήνας παρακολουθείται από το αρχικό, φιλόδοξο σχέδιο των Σταμάτη Κλεάνθη και Eduard Schaubert για μια ιδανική νεοκλασική πρωτεύουσα και την αναθεώρησή του από τον Leo von Klenze έως τη σταδιακή επέκταση του αστικού ιστού στα τέλη του 19ου αιώνα. Το 1922 θα αποτελέσει έναν ακόμη μεγάλο σταθμό: η άφιξη των προσφύγων και η δημιουργία νέων συνοικισμών διευρύνουν τα όρια της πόλης και μετασχηματίζουν την κοινωνική και πολεοδομική φυσιογνωμία της.
Μαζί με τον χάρτη της Αθήνας αλλάζει και η αρχιτεκτονική της. Η Ακαδημία, το Πανεπιστήμιο, η Εθνική Βιβλιοθήκη και το Αστεροσκοπείο είναι μερικά μόνο από τα εμβληματικά δημόσια κτίρια που υψώνονται στη νέα πρωτεύουσα και σώζονται μέχρι σήμερα. Την ίδια στιγμή, μεταμορφώνεται και η ιδιωτική κατοικία: από τις ευτελείς κατασκευές των πρώτων χρόνων μετά την επιστροφή των Αθηναίων, στα επιβλητικά ιδιωτικά μέγαρα και, αργότερα, στη μεσοπολεμική πολυκατοικία, που αρχίζει να δίνει στην πόλη μια περισσότερο γνώριμη όψη.
Παρτιτούρα της αθηναϊκής επιθεώρησης «Παναθήναια» του 1912
Πίσω όμως από τα κτήρια, τα σχέδια και τις λεωφόρους βρίσκονται οι άνθρωποι. Η ανθρωπογεωγραφία της Αθήνας αποκτά ιδιαίτερη θέση στην έκθεση μέσα από 111 φωτογραφικές λήψεις προσώπων, όσα και τα χρόνια της ιστορικής διαδρομής που καλύπτει. Αθηναίοι και επήλυδες, άνθρωποι που γεννήθηκαν εδώ ή έφτασαν στην πρωτεύουσα και έγιναν κομμάτι της, συνθέτουν το ανθρώπινο πορτρέτο της. Δίπλα τους, οι καρικατούρες του αυτοδίδακτου ζωγράφου Μίμη Αντωνιάδη αποτυπώνουν με διαφορετικό τρόπο την αθηναϊκή κοινωνία του Μεσοπολέμου. Και κάπως έτσι περνάμε από το πώς χτίστηκε η Αθήνα στο πώς ήταν να ζει κανείς σε αυτήν.
Η καθημερινότητα έχει τη δική της ξεχωριστή θέση στην έκθεση: η ανάπτυξη των υποδομών και των υπηρεσιών, η οικονομία, ο πολιτικός βίος, η πνευματική κίνηση, η κοινωνική και κοσμική ζωή καταγράφουν τις μικρές και μεγάλες αλλαγές που μετέτρεψαν σταδιακά μια μικρή πρωτεύουσα σε σύγχρονη ευρωπαϊκή μητρόπολη.
Μολυβένια ομοιώματα που αναπαριστούν στρατιώτες του Γαλλικού Πεζικού, Παραγωγή της εταιρείας Lucotte, Γαλλία, 1903-1928
Ένα μεγάλο μέρος αυτής της ζωής εκτυλίσσεται έξω, στους δρόμους και στις πλατείες. Εκεί η Αθήνα γιορτάζει, πενθεί, πανηγυρίζει, εξεγείρεται και διαμαρτύρεται. Ο δημόσιος χώρος γίνεται σκηνή της συλλογικής ζωής, αλλά και μάρτυρας ορισμένων από τις πιο δύσκολες σελίδες της Ιστορίας της πόλης: από τον αποκλεισμό του Πειραιά και την επιδημία χολέρας του 19ου αιώνα έως τα «Νοεμβριανά» του 1916, την αποβίβαση της Στρατιάς της Ανατολής το 1917 και τη σκληρή γερμανική Κατοχή που ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1941.
Και ενώ η σύγχρονη Αθήνα μεγαλώνει γύρω από τα ίχνη του παρελθόντος της, οι ξένοι επισκέπτες εξακολουθούν να φτάνουν σε αυτήν γοητευμένοι από την αρχαία κληρονομιά της. Η σχέση της πόλης με τα μνημεία της, οι αναστηλώσεις και οι προσπάθειες προστασίας των αρχαιοτήτων, τα μουσεία, η δημόσια γλυπτική, αλλά και η φωτογραφική αποτύπωση της καθημερινότητας ανοίγουν ένα ακόμη κεφάλαιο: εκείνο της μνήμης και του τρόπου με τον οποίο μια πόλη διατηρεί ζωντανό το παρελθόν της την ώρα που συνεχίζει να αλλάζει.
«Σχέδιο της νέας πόλης της Αθήνας, με διατήρηση υφιστάμενων οδικών αξόνων, διαστάσεων και κτηρίων». Leo von Klenze, 7 Σεπτεμβρίου 1834
Από τη μικρή Αθήνα του 1834 στην απελευθερωμένη πρωτεύουσα του 1944, η έκθεση δεν αφηγείται απλώς 111 χρόνια Ιστορίας. Παρακολουθεί έναν ολόκληρο αστικό οργανισμό να γεννιέται,
να μεγαλώνει, να επεκτείνεται, να υποδέχεται νέους κατοίκους, να αποκτά νέες συνήθειες, να πληγώνεται και να ξανασηκώνεται. Και ίσως εκεί βρίσκεται το πιο γοητευτικό στοιχείο αυτής της διαδρομής: κοιτάζοντας την Αθήνα που υπήρξε, αναγνωρίζουμε παντού μικρά ίχνη της Αθήνας που εξακολουθούμε να ζούμε σήμερα.
Ιnfo: Η έκθεση «Αθήνα 1834-1944: Η γένεση της σύγχρονης πόλης» παρουσιάζεται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, στο Μέγαρο της Παλαιάς Βουλής, Σταδίου 13, έως τις 30 Ιουνίου 2027.
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη-Παρασκευή 09.00-16.00 και Σάββατο-Κυριακή 10.00-16.00. Τελευταία προσέλευση στις 15.30.
