Οἱ βάσεις Πάφου καί Μαρί: Ἀνθρωπιστικές ὑποδομές ἤ νέα στρατηγικά προγεφυρώματα;

Η δημόσια συζήτηση γύρω ἀπό τίς ἐπενδύσεις στίς στρατιωτικές ἐγκαταστάσεις τῆς Πάφου καί τοῦ Μαρί κατά τήν διάρκεια τῆς προεκλογικῆς ἐκστρατείας ἔχει ἀναδείξει σημαντικές παρανοήσεις τόσο γιά τόν τρόπο λειτουργίας τοῦ εὐρωπαϊκοῦ μηχανισμοῦ SAFE ὅσο καί γιά τόν πραγματικό χαρακτῆρα τῶν προτεινόμενων ἔργων.

Συχνά προβάλλεται ἡ εἰκόνα ὅτι οἱ ὑποδομές αὐτές σχεδιάζονται κυρίως γιά ἀνθρωπιστικές ἀποστολές καί ἐπιχειρήσεις ἀπομάκρυνσης ἀμάχων στήν ἀνατολική Μεσόγειο.

• Tοῦ Δρος Ἄριστου Ἀριστοτέλους*

Ὡστόσο, τά διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ὅτι ἡ πραγματικότητα εἶναι πιό σύνθετη καί συνδέεται μέ εὐρύτερες γεωστρατηγικές ἐξελίξεις, οἱ ὁποῖες ἐπηρεάζουν ἄμεσα τόσο τήν ἀσφάλεια τῆς Κυπριακῆς Δημοκρατίας ὅσο καί τό ἴδιο τό Κυπριακό.

Ἡ ἀνθρωπιστική ρητορική καί ἡ πραγματική φύση τῶν ἔργων

Κατ’ ἀρχάς, τά ἔργα στίς δύο βάσεις δέν κατόρθωσαν νά ἐξασφαλίσουν εὐνοϊκή ἀποδοχή γιά χρηματοδότηση μέσῳ SAFE. Ὁ μηχανισμός αὐτός ἔχει σχεδιαστεῖ πρωτίστως γιά τήν ἐνίσχυση τῆς εὐρωπαϊκῆς ἀμυντικῆς βιομηχανικῆς βάσης, τήν ἀνάπτυξη ἐξοπλιστικῶν δυνατοτήτων καί τεχνολογικῶν προγραμμάτων, ὄχι γιά μεγάλες στρατιωτικές ὑποδομές πού παραπέμπουν σέ δυνατότητες προβολῆς ἰσχύος.

Ἡ ἐπίσημη ρητορική παρουσιάζει τίς ἐπενδύσεις στήν ἀεροπορική βάση «Ἀνδρέας Παπανδρέου» καί στή ναυτική βάση «Εὐάγγελος Φλωράκης» ὡς ἔργα ἀνθρωπιστικῆς ὑποστήριξης καί διευκόλυνσης φίλων χωρῶν σέ περιόδους κρίσεων. Ἀναμφίβολα, ἡ γεωγραφική θέση τῆς Κύπρου ἐπιτρέπει ἕναν τέτοιο ρόλο.

Ὡστόσο, ἡ φύση καί ἡ κλίμακα τῶν ἔργων ὑπερβαίνουν αἰσθητά τίς ἀνάγκες μιᾶς ἀμιγῶς ἀνθρωπιστικῆς ἀποστολῆς. Στήν Πάφο προωθοῦνται ἐπεκτάσεις διαδρόμων καί νέες ἐγκαταστάσεις, ἱκανές νά ἐξυπηρετοῦν μεγάλα στρατιωτικά μεταγωγικά ἀεροσκάφη τῶν ΗΠΑ, μαζί μέ ἀναβαθμίσεις σέ καύσιμα, συντήρηση, ἐπικοινωνίες καί συστήματα διοίκησης. Σέ ἕνα ἀκραῖο σενάριο –ἄν καί αὐτός δέν εἶναι ὁ ἐπίσημος σκοπός– οἱ ὑποδομές αὐτές θά μποροῦσαν νά χρησιμοποιηθοῦν ἀκόμη καί ἀπό μαχητικά ἤ βομβαρδιστικά ἀεροσκάφη.

Ἀντίστοιχα, στό Μαρί σχεδιάζονται ἔργα ἐκβάθυνσης, νέες προβλῆτες καί δυνατότητες ὑποστήριξης μεγαλύτερων πολεμικῶν μονάδων ἐπιφανείας, φρεγατῶν ἤ ἀκόμη καί ὑποβρυχίων ἀπό τήν Γαλλία, ἄλλους Εὐρωπαίους ἑταίρους ἤ καί τίς Ἡνωμένες Πολιτεῖες.

Μέ αὐστηρά στρατιωτικά καί τεχνικά κριτήρια, τέτοιες ὑποδομές παραπέμπουν περισσότερο σέ ἀναβάθμιση τῆς ἐπιχειρησιακῆς παρουσίας δυτικῶν δυνάμεων στήν ἀνατολική Μεσόγειο παρά ἀποκλειστικά σέ ἀνθρωπιστικές ἀνάγκες. Ἄλλως τε, ἡ Κυπριακή Δημοκρατία εἶχε ἤδη ἐξυπηρετήσει ἀποστολές ἐκκένωσης ἀμάχων χωρίς νά διαθέτει ἐγκαταστάσεις τέτοιας κλίμακας.

Ἡ νέα γεωστρατηγική πραγματικότητα τῆς ἀνατολικῆς Μεσογείου

Ἡ ἀνατολική Μεσόγειος εἰσέρχεται σέ μιά νέα περίοδο γεωπολιτικῆς ἀναδιάταξης. Ὁ πόλεμος στή Συρία, τήν Οὐκρανία καί τή Γάζα, ἡ ἀστάθεια στόν Λίβανο καί οἱ ἐχθροπραξίες στό Ἰράν, ἡ ἀστάθεια στήν Μέση Ἀνατολή, ἡ αὐξανόμενη σημασία ἐνεργειακῶν καί θαλάσσιων διαδρόμων, ἀλλά καί ἡ στρατηγική ἐπανατοποθέτηση τῆς Δύσης ἀπό τήν Εὐρώπη μέχρι τον Ἰνδοειρηνικό, αὐξάνουν τή σημασία περιοχῶν πού μποροῦν νά λειτουργήσουν ὡς κόμβοι στρατιωτικῆς ὑποστήριξης, μεταφορῶν καί ἐπιχειρησιακῆς εὐελιξίας.

Μέσα σέ αὐτό τό περιβάλλον, ἡ Κύπρος ἀναβαθμίζεται σταδιακά, ὄχι πλέον ἁπλῶς ὡς χῶρος διευκολύνσεων, ἀλλά ὡς κρίσμος κρίκος τῆς δυτικῆς καί εὐρωπαϊκῆς ἀρχιτεκτονικῆς ἀσφαλείας στήν ἀνατολική Μεσόγειο. Ἀπό τή σκοπιά τῆς Λευκωσίας, αὐτό δέν θεωρεῖται κατ’ ἀνάγκην ἀρνητικό, ἀλλά θετικό. Μικρά κράτη συχνά ἐπιδιώκουν νά αὐξήσουν τή στρατηγική τους ἀξία μέσῳ συνεργασιῶν μέ ἰσχυρές χῶρες καί συμμαχικά δίκτυα. Ἡ ἐνίσχυση τῶν σχέσεων τῆς Κυπριακῆς Δημοκρατίας μέ τίς ΗΠΑ, εὐρωπαϊκά κράτη καί περιφερειακούς ἑταίρους μπορεῖ νά δημιουργεῖ πολιτικά, διπλωματικά, ἀλλά καί ἀποτρεπτικά ὀφέλη.

Ὡστόσο, ἡ ἱστορική ἐμπειρία ἐπιβάλλει ἕναν πιό ρεαλιστικό τρόπο ἀξιολόγησης. Οἱ στενές σχέσεις τῶν ΗΠΑ τόσο μέ τήν Ἑλλάδα ὅσο καί μέ τήν Τουρκία –διμερῶς, ἀλλά καί μέσῳ τοῦ ΝΑΤΟ– δέν ἀπέτρεψαν τήν τουρκική εἰσβολή τοῦ 1974 οὔτε τήν συνεχιζόμενη κατοχή. Οὔτε ἀπέτρεψαν τίς ἐπαναλαμβανόμενες κρίσεις στό Αἰγαῖο ἤ τίς σημερινές τουρκικές ἀναθεωρητικές διεκδικήσεις καί τήν «Γαλάζια Πατρίδα».

Αὐτό καταδεικνύει ὅτι οἱ μεγάλες δυνάμεις ἐπιδιώκουν πρωτίστως τήν διατήρηση τῆς σταθερότητας καί τῆς συνοχῆς τῶν συμμαχικῶν τους συστημάτων – χωρίς αὐτό νά σημαίνει ὅτι οἱ στρατηγικές τους προτεραιότητες ταυτίζονται πάντοτε μέ τά συμφέροντα μικρότερων κρατῶν.

Οἱ νέες ἐξαρτήσεις καί τό Κυπριακό

Καθώς ἡ Κύπρος ἀποκτᾶ αὐξανόμενη σημασία μέσῳ νέων ὑποδομῶν καί στρατιωτικῶν συνεργασιῶν, δημιουργοῦνται νέα γεωπολιτικά δεδομένα μέ δική τους δυναμική. Στίς ἐλεύθερες περιοχές παρατηρεῖται βαθύτερη ἐνσωμάτωση τῆς Κυπριακῆς Δημοκρατίας σέ δυτικά καί περιφερειακά σχήματα ἀσφαλείας, ὅπου τό Ἰσραήλ ἀποκτᾶ ὁλοένα σημαντικώτερο ρόλο μέσῳ κοινῶν ἀσκήσεων, ἐπιχειρησιακῆς συνεργασίας καί συμφωνιῶν.

Τήν ἴδια στιγμή, στά Κατεχόμενα ἡ Τουρκία ἐνισχύει τίς δικές της στρατηγικές ὑποδομές, ὅπως στό Λευκόνοικο γιά UAV καί σέ νέες ναυτικές ἐγκαταστάσεις. Ὡς ἀποτέλεσμα, καί οἱ δύο πλευρές τῆς Κύπρου ἐνσωματώνονται σταδιακά σέ ἐνίοτε ἀνταγωνιστικά περιφερειακά συστήματα ἀσφαλείας, γεγονός πού ἐνδέχεται νά παγιώσει περαιτέρω τά διχοτομικά δεδομένα στό Κυπριακό.

Τό ζήτημα δέν εἶναι ὅτι οἱ συνεργασίες τῆς Κυπριακῆς Δημοκρατίας μέ δυτικές δυνάμεις ἀποτελοῦν ἀπό μόνες τους αἰτία μή ἐπίλυσης τοῦ Κυπριακοῦ. Ἀντιθέτως, ἡ Λευκωσία θεωρεῖ ὅτι αὐτές οἱ συνεργασίες ἐνισχύουν τήν διεθνῆ της θέση καί τήν ἀποτρεπτική της ἀξία. Ὡστόσο, ὅσο αὐξάνεται ἡ ἐπιχειρησιακή σημασία τῆς Κύπρου γιά τρίτους παράγοντες, τόσο ἐνδέχεται ἡ διατήρηση τῆς γεωπολιτικῆς σταθερότητας καί τῶν ὑφιστάμενων διευκολύνσεων νά ἀποκτᾶ μεγαλύτερη προτεραιότητα ἀπό μιά λύση πού θά ἀναδιέτασσε οὐσιαστικά τό status quo.

Γι’ αὐτό ἡ Λευκωσία ὀφείλει νά διαχειρίζεται αὐτές τίς συνεργασίες μέ προσοχή, ἰσορροπία, στρατηγική ψυχραιμία καί διπλωματική δεξιοτεχνία. Ἡ μεγάλη πρόκληση δέν εἶναι ἁπλῶς νά αὐξήσει τή γεωστρατηγική ἀξία τῆς Κύπρου, ἀλλά νά τό πράξει χωρίς νά ἐκτίθεται σέ σοβαρούς κινδύνους, χωρίς νά ἐγκλωβιστεῖ σέ ἀνταγωνισμούς τρίτων δυνάμεων σέ βάρος τῶν προοπτικῶν λύσης τοῦ Κυπριακοῦ καί χωρίς νά ἐπιτρέψει ἡ ἴδια ἡ γεωπολιτική της ἀναβάθμιση νά περιορίσει τή στρατηγική της αὐτονομία καί τόν πολιτικό της ἔλεγχο ἐπί τῶν ἐξελίξεων.

*Πρώην βουλευτής, εἰδικός σέ Θέματα Ἄμυνας καί Στρατηγικῆς, ἐπί κεφαλῆς τοῦ ΚΚΣΜ