Ὁ Ἑλληνοϊταλικός Πόλεμος δέν ἦτο ἡ ἐπέτειος τῆς 28ης Ὀκτωβρίου οὔτε στιγμιαῖο συμβάν, ἀφοῦ τίς ἀντιστοίχους τῆς σήμερον ἐμαίνετο
Ἔκθεσις ἱστορικῆς μνήμης, ἀφιερωθεῖσα στό πῶς ὁ ἑλληνικός Τύπος κατέγραψε τίς συγκλονιστικές ἐκεῖνες 219 ἡμέρες τοῦ πολέμου, ἐνεκαινιάσθη στό Διοικητήριο Θεσσαλονίκης, μέ τίτλο «Πῶς κάλυψε ὁ Τύπος τό Ἔπος τοῦ ’40», φροντίδι τῶν Ἑνώσεων Συντακτῶν
- Tοῦ ΜΑΚΗ ΔΕΛΗΠΕΤΡΟY
Ἡ ἀντίστασις στούς Ἰταλούς δέν ἦταν «στιγμιαία» καί αὐτές τίς ἡμέρες ἀκριβῶς, γιά ἐκεῖνες τίς ἡμέρες ἀκριβῶς, ἐνεκαινιάσθη ἔκθεσις ἱστορικῆς μνήμης, ἀφιερωμένη στό ἔπος τοῦ 1940 καί στόν τρόπο μέ τόν ὁποῖον ὁ ἑλληνικός Τύπος κατέγραψε τίς συγκλονιστικές ἐκεῖνες 219 ἡμέρες τοῦ πολέμου, στό Ὑπουργεῖο Ἐσωτερικῶν, Μακεδονίας-Θράκης, Διοικητήριο Θεσσαλονίκης.
Ἰδιαιτέρα θέση στήν ἔκθεση, ἐκτός τῶν ἐφημερίδων, ἔχουν πολύτιμα κειμήλια, ὅπως οἱ στρατιωτικές κουβέρτες τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ, οἱ ὁποῖες εἶναι ἐμπεποτισμένες μέ τό αἷμα τῶν Ἑλλήνων στρατιωτῶν, στρατιωτικό ὑλικό ἀπό τά πεδία τῶν μαχῶν, στολές τῆς ἐποχῆς καί ἄλλα τεκμήρια ἀπό τόν πόλεμο. Ἡ ἔκθεσις πλαισιοῦται, ἐκτός τῶν κειμηλίων πού προσέφεραν ἰδιῶτες συλλέκτες, καί ἀπό εἰκαστικές δημιουργίες ζωγράφων καί γλυπτῶν τῆς Θεσσαλονίκης.
Μέσῳ τῶν ἐφημερίδων διακρίνονται καταλήψεις πόλεων, ἀνακοινώσεις πρός τό κοινό περί τῶν καταφυγίων, ὧρες ἀπαγορεύσεως κυκλοφορίας, νεκρολογίες ἀλλά καί δημοσιεύματα περί τῶν θεατρικῶν παραστάσεων, τῶν κινηματογραφικῶν προβολῶν τῆς ἐποχῆς, «πολεμικῶν» διαφημίσεων, γελοιογραφιῶν πού εἰρωνεύοντο τόν Μουσσολίνι κ.ἄ. Ἡ ἔκθεσις παρουσιάζεται, φροντίδι τῶν ἀπανταχοῦ ἑνώσεων συντακτῶν, πρακτορείων κ.ἄ., σέ συνεργασία μέ τήν ΕΡΤ, τά Γενικά Ἀρχεῖα τοῦ Κράτους καί τό Μουσεῖο Φωτογραφίας «Χρῆστος Καλεμκερῆς».
Μέσῳ τῶν πρωτοσελίδων πού κατέγραψαν τήν ἱστορία, τίς πολεμικές ἀνταποκρίσεις ἀπό τό μέτωπο ἀλλά καί τίς «πολεμικές» διαφημίσεις, τίς γελοιογραφίες πού ἐδημοσιεύοντο στίς ἐφημερίδες, καθώς καί μέσῳ τῶν ἐγγράφων, τῶν κειμηλίων καί τῶν στρατιωτικῶν στολῶν, οἱ ἐπισκέπτες θά ἔχουν τήν εὐκαιρία νά γνωρίσουν τό κλίμα τῆς ἐποχῆς καί τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο ἐκρατήθη πολύ ὑψηλό τό φρόνημα τῶν Ἑλλήνων κατά τήν διάρκεια τοῦ πολέμου.
Τά προσωπικά ἡμερολόγια τῶν στρατιωτῶν τοῦ 1940 ἀποτελοῦν ἴσως τά πιό συγκλονιστικά κειμήλια τοῦ πολέμου. Γραφέντα κρυφίως, γιά λόγους ἀσφαλείας, ἐν περιπτώσει αἰχμαλωσίας, σέ κάθε εἶδος χάρτου ἤ ἀκόμα καί σέ ἄδεια πακέττα τσιγάρων, ἀποτυπώνουν τήν ἀκατέργαστο ἀλήθεια τοῦ μετώπου, φόβους, στερήσεις ἀλλά καί ἀπίστευτο πεῖσμα γιά τήν νίκη.
Τό «ἡμερολόγιο-ἀσπίδα» πού ἔσωσε μιά ζωή καί αὐτό πού ἐγράφη μέ… αἷμα καί καφέ
Οἱ ἱστορίες, γενικώτερον, πολλές. Μία ἐκ τῶν πιό ἀπιστεύτων ἱστοριῶν ἀφορᾶ σέ ἕνα μικρό, δερματόδετο σημειωματάριο πού ἐτηροῦσε ἕνας Ἕλλην στρατιώτης στήν τσέπη τῆς χλαίνης του, στό ἀριστερό μέρος τοῦ στήθους. Κατά τήν διάρκεια σφοδρᾶς μάχης στό Τεπελένι, θραῦσμα ὀλμοβόλου τόν ἐπέτυχε. Τό θραῦσμα ἐκαρφώθη ἐντός τῶν σελίδων τοῦ ἡμερολογίου, οἱ ὁποῖες ἀπερρόφησαν τήν ὁρμή του, καί ἐσταμάτησε ἐλάχιστα χιλιοστά πρίν διαπεράσει τήν καρδιά του. Ὁ στρατιώτης ἐπέζησε καί τό ἡμερολόγιο, μέ τήν ὀπή στό κέντρο του, σώζεται μέχρι σήμερα ὡς οἰκογενειακό κειμήλιο.
Στό ἐν Ἀθήναις Πολεμικό Μουσεῖο ὑπάρχουν σελίδες ἡμερολογίων ὅπου οἱ στρατιῶτες, προκειμένου νά μήν χάσουν τήν καταγραφή τῶν γεγονότων, ἐχρησιμοποίουν ὅ,τι ὑγρό ἠδύναντο νά εὕρουν. Ἔχουν ἐντοπισθεῖ σημειώσεις γραφεῖσες μέ κατακάθι καφέ, μέ μελάνι ἀπό χημικά μολύβια διαλελυμένα σέ χιόνι, ἀκόμα καί μερικές γραμμές ἀποτυπωθεῖσες μέ τό ἴδιο τους τό αἷμα ἀπό μικρές πληγές.
Βαθέως συγκινητική ἱστορία ἀφορᾶ σέ τετράδιο δύο ἀδελφῶν πού ἐπολεμοῦσαν στό ἴδιο σύνταγμα. Ὁ μεγαλύτερος ἀδελφός ἐκρατοῦσε τό ἡμερολόγιο μέχρι τῶν ἀρχῶν Ἰανουαρίου τοῦ 1941, ὁπότε καί ἐφονεύθη ἀπό ἰταλικό πυροβολικό. Ὁ μικρότερος ἀδελφός ηὗρε τό ἡμερολόγιο καί ἐσυνέχισε νά γράφει στήν ἀμέσως ἑπομένη σελίδα, ἐκκινῶντας μέ τήν φράση «Σήμερα ἔχασα τόν ἀδελφό μου, συνεχίζω ἐγώ γιά τούς δυό μας».
Πολλά ἐξ αὐτῶν τῶν ἡμερολογίων ἀνευρέθησαν ἔτη μετά σέ μπαοῦλα, ὅταν οἱ βετερᾶνοι ἔφυγαν ἀπό τήν ζωή, καί παρεδόθησαν ἀπό τά ἐγγόνια τούς σέ μουσεῖα ἤ ἐκδοτικούς οἴκους. Οἱ αὐθεντικές ἱστορίες κατεγράφησαν στά «Ἡμερολόγια Μετώπου 1940-1941», πού ἔχει ἐκδώσει κατά καιρούς ἡ Διεύθυνσις Ἱστορίας Στρατοῦ, καί στό βιβλίο «Ἡμέρες τοῦ ’40», τό ὁποῖο συγκεντρώνει προσωπικές σημειώσεις ἐπιστρατευθέντων.
Τά αὐθεντικά προσωπικά ἡμερολόγια τῶν στρατιωτῶν τοῦ 1940 φυλάσσονται κυρίως σέ εἰδικά ἀρχεῖα ἱστορικῶν φορέων, μεγάλα πολεμικά μουσεῖα καί πανεπιστημιακές βιβλιοθῆκες, καθώς ἀπαιτοῦν συγκεκριμένες συνθῆκες συντηρήσεως, γιά νά μήν καταστραφεῖ τό χαρτί καί τό μελάνι τους.
Οἱ κύριοι χῶροι φυλάξεως εἶναι τό Ἀρχεῖο Διευθύνσεως Ἱστορίας Στρατοῦ. Στά ἀρχεῖα της φυλάσσεται ὁ μεγαλύτερος ὄγκος προσωπικῶν ἡμερολογίων, ἀναφορῶν καί σημειωματαρίων. Ἡ ΔΙΣ ἔχει ψηφιοποιήσει καί ἐκδώσει πολλά ἐξ αὐτῶν σέ εἰδικούς τόμους γιά ἐρευνητές.
Ἐπίσης, στό Ἐθνικό Ἱστορικό Μουσεῖο, Μέγαρο Παλαιᾶς Βουλῆς, φυλάσσονται σπάνια χειρόγραφα ἡμερολόγια, καθώς καί ἡ προσωπική ἀλληλογραφία μέ γράμματα ἀπό τό μέτωπο ἐπωνύμων καί ἀνωνύμων ἀγωνιστῶν τοῦ ’40, τά ὁποῖα ἐκτίθενται περιοδικῶς σέ θεματικές ἐκθέσεις, στά Πολεμικά Μουσεῖα Ἀθηνῶν καί Θεσσαλονίκης.
Στίς εἰδικές προθῆκες τῶν δύο μουσείων, παραπλεύρως τῶν στολῶν καί τῶν ὅπλων, ὑπάρχουν ἀνοικτά αὐθεντικά ἡμερολόγια καί σημειωματάρια. Ὁ ἐπισκέπτης δύναται νά ἰδεῖ τόν γραφικό χαρακτῆρα τῶν φαντάρων, «μουτζοῦρες», σημειώσεις καθώς καί τό περιβόητο «ἡμερολόγιο-ἀσπίδα» ἤ ἔγγραφα βληθέντα ἀπό βολίδες.
Ἀνάλογοι εἶναι οἱ συγκεντρώσεις κειμηλίων καί ἐγγράφων, στό Τμῆμα Ἱστορικῶν Ἀρχείων τοῦ Μουσείου Μπενάκη στήν Κηφισιά, τό ὁποῖο φιλοξενεῖ πολυτίμους ἰδιωτικές συλλογές. Πολλές οἰκογένειες ἀξιωματικῶν ἀλλά καί ἁπλῶν στρατιωτῶν ἐδώρισαν ἐκεῖ τά τετράδια τοῦ μετώπου, τά ὁποῖα εἶναι προσβάσιμα σέ ἱστορικούς καί μελετητές κατόπιν συνεννοήσεως. Ἀκόμη, στά Γενικά Ἀρχεῖα τοῦ Κράτους ἀλλά καί στά τοπικά παραρτήματα τῶν ΓΑΚ στήν Ἤπειρο, στά Ἰωάννινα.
Παράδοξοι, ἀλλόκοτοι ἤ ἀναπάντεχες λεπτομέρειες καί ἡ «μετεωρολογική ἐμμονή» πρό τῆς μάχης
Σχεδόν ὅλα τά ἡμερολόγια ἁπλῶν φαντάρων παρουσιάζουν μιά παράξενο δομή, ἀφοῦ ἐκκινοῦν ἑκάστη μακροσκελῆ καταχώριση μέ μιά λεπτομερῆ περιγραφή τοῦ καιροῦ. Ἀκόμα καί τίς ἡμέρες κατά τίς ὁποῖες ἐγίνετο σφοδρός βομβαρδισμός ἤ ἀπέθαιναν συνάδελφοί τους, ὁ στρατιώτης ἔνοιωθε τήν ἀνάγκη νά γράψει «Σήμερα ἔχει ψιλόχιονο καί ὁ ἄνεμος φυσάει ἀπό τά βορειοανατολικά». Ἐνυπάρχει καί τό παράδοξο χιοῦμορ.
Στρατιῶτες περιγράφουν πῶς ἐστοιχημάτιζαν τίς μερίδες τοῦ μεριδίου ἄρτου τους περί τοῦ ποιός θά δεχθεῖ τό ἑπόμενο βλῆμα ὅλμου! Ὑπῆρχαν καί κωδικοποιημένες λέξεις περί τῆς λογοκρισίας. Ἐπειδή οἱ στρατιῶτες ἐγνώριζαν ὅτι, ἄν συνελαμβάνοντο, θά ἐγίνετο κατάσχεσις τῶν ἡμερολογίων, ἐχρησιμοποιοῦσαν ἕνα δικό τους, ἀλλόκοτο λεξιλόγιο. Ὅταν ἤθελαν νά γράψουν ὅτι ὁ διοικητής τους ἦτο φοβισμένος, ἔγραφαν περί τοῦ «κρύου καφέ», καί, ὅταν ἀνεφέροντο σέ τακτική ὑποχώρηση, ἔγραφαν ὅτι «τό τάγμα θά πάει γιά κυνήγι».
Ἡ συγκινητική πορεία τῆς Ρίτας Τζιάλλα, ἀπό τό χωριό Ἄνω Λαψίστα τῶν Ἰωαννίνων
Ὅταν ἐκηρύχθη ὁ πόλεμος, οἱ δύο υἱοί τῆς Ρίτας ἐπεστρατεύθησαν ἀμέσως. Καθώς οἱ ἑβδομάδες παρήρχοντο, ὁ ἑλληνικός στρατός ἐσημείωνε τίς πρῶτες του μεγάλες νῖκες καί προήλαυνε ἐπί τοῦ σκληροῦ, χιονισμένου ἐδάφους τῆς Ἀλβανίας. Ἐνῷ οἱ γυναῖκες τῶν ὀρεινῶν χωρίων τῆς Ἠπείρου μετέφεραν πολεμοφόδια, ἡ Ρίτα Τζιάλλα, ἐγγύς τῆς Ζίτσας, ἐβίωνε μέ ἕναν βουβό τρόμο. Ἤκουε περί μαχῶν, ἀλλά ἄνευ εἰδήσεως ἐκ τοῦ μετώπου ἡ καρδιά της δέν ἄντεχε ἄλλο τήν ἀβεβαιότητα. Ἐν τῇ ἀπογνώσει της, ἔλαβε μιά παράτολμο καί σχεδόν ἀδιανόητο ἀπόφαση γιά τά δεδομένα τῆς ἐποχῆς, νά ὑπάγει ὁλομόναχος, πεζῇ, στό μέτωπο τῆς Ἀλβανίας, γιά νά τούς εὕρει. Ἀδιαφοροῦσα περί τῶν ἰταλικῶν βομβαρδισμῶν, τῶν συχνότατα μεῖον 20 βαθμῶν καί τῶν λύκων, ἑτοίμασε δέμα μέ μάλλινες φανέλες καί κάλτσες πού εἶχε πλέξει ἡ ἰδία.
Ἐγέμισε ἕναν τορβᾶ –ὑφαντή τσάντα– μέ νερό, ψωμί, ἐλιές, τυρί καί χειροποίητες πίτες. Ἐπορεύθη ἐπί πολλές ἡμέρες μέσῳ δυσβάτων ἀτραπῶν καί παραδρόμων. Σέ κάθε χωριό ἤ στρατιωτικό φυλάκιο πού συνήντα, ἠρώτα ἐπιμόνως ἀξιωματικούς καί ὁδοιποροῦντες ἄν ἐγνώριζαν ποῦ εὑρίσκεται ἡ μονάς τῶν παιδιῶν της.
Τό μητρικό ἔνστικτο καί τό ἀπίστευτο πεῖσμα της τήν ὁδήγησαν στόν προορισμό της. Μετά ἀπό πολλά, βασανιστικά χιλιόμετρα ὁδοιπορίας, κατόρθωσε νά ἐντοπίσει τήν μονάδα ἐντός τοῦ ἀλβανικοῦ ἐδάφους! Οἱ δύο υἱοί της δέν ἐπίστευαν αὐτό πού ἔβλεπαν μέ τήν μάνα τους νά ξεπροβάλλει μέσα στά χιόνια τοῦ μετώπου. Τούς ἠναγκαλίσθη, τούς ἐφίλεψε μέ τίς πίτες καί τό φαγητό πού μετέφερε, ἐνῷ ὁ λοχαγός τῆς μονάδος, βαθέως συγκινηθείς ἀπό τόν ἡρωισμό της, τήν συνεχάρη ἐνώπιον ὅλων τῶν στρατιωτῶν! Ἡ ἰδία, ἀφοῦ ἐβεβαιώθη ὅτι τά παιδιά της ἦταν ἐν ζωῇ, τούς ἔδωσε τήν εὐχή της καί ἔλαβε ἐκ νέου τήν «ὁδό» ἐπιστροφῆς.
Ἡ διακριβωθεῖσα ἱστορία τῆς Ρίτας Τζιάλλα διεσώθη μέσῳ τῶν προφορικῶν μαρτυριῶν τῶν κατοίκων τῆς περιοχῆς καί κατεγράφη ἀπό τόν Ἠπειρώτη ἐκπαιδευτικό καί συγγραφέα, Στέφανο Κωλέττα, ἀποτελῶντας τό ἀπόλυτο σύμβολο τῆς «Μάνας τοῦ ’40».
* Ἡ ἔκθεσις, ἡ ὁποία θά διαρκέσει ἕως τόν Φεβρουάριο, θά λειτουργεῖ καθημερινῶς, μέ ἐλευθέρα εἴσοδο, ἀπό τίς 10 π.μ. ἕως τίς 3 μ.μ., καί τά Σαββατοκύριακα ἀπό τίς 11 π.μ. ἕως τίς 7 μ.μ.
