Γιά τόν γεωπολιτικό ρόλο τῆς Εὐρώπης τόν καιρό τῆς τεχνολογικῆς πολιτικῆς ΗΠΑ καί Κίνας, τήν τεράστια εὐθύνη τοῦ κράτους πρόνοιας ἀπέναντι στήν ΤΝ
Γιά τόν γεωπολιτικό ρόλο τῆς Εὐρώπης τόν καιρό τῆς τεχνολογικῆς πολιτικῆς ΗΠΑ καί Κίνας, τήν τεράστια εὐθύνη τοῦ κράτους πρόνοιας
ἀπέναντι στήν ΤΝ, γιά τό ἄν ὁ ἄνθρωπος-«αἴνιγμα» ἔχει πλέον ξεπεραστεῖ, ἀλλά καί γιά τό ἰδεολόγημα τῆς ἀφήγησης τῆς Προϊστορίας,
μιλᾶ στήν «ΕτΚ» ὁ καθηγητής Εὐρωπαϊκῆς Ἱστορίας στό Πανεπιστήμιο τῆς Νέας Ὑόρκης καί διευθυντής τοῦ Ἰνστιτούτου Ρεμάρκ
ΣΥΝΈΝΤΕΥΞΙΣ στήν ΚΑΤΕΡΊΝΑ ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΎΛΟΥ
Μεγάλωσε στήν Ἑλλάδα καί ἔλαβε τό πτυχίο του ἀπό τό Princeton University (2001) καί τό διδακτορικό του ἀπό τό Johns Hopkins (2008).
Στό ἔργο του ἐρευνᾶ καί καταγράφει τήν ἱστορία τῶν ἐννοιῶν πού συνθέτουν τήν ἀντίληψή μας γιά τόν ἄνθρωπο, τόν χρόνο καί τό σῶμα. Τό τελευταῖο του βιβλίο, «Ἡ καταγωγή τοῦ ἀνθρώπου. Μιά σύγχρονη ἱστορία μύθου, ἐξουσίας καί βίας» (Ἐκδόσεις Πατάκη, 2026), σέ μετάφραση τοῦ Μενέλαου Ἀστερίου, ἔδωσε τήν εὐκαιρία τῆς συνομιλίας μαζί μας.
Κύριε Γερουλᾶνο, τί ἦταν αὐτό πού σᾶς ὤθησε στήν συγγραφή τοῦ βιβλίου «Ἡ καταγωγή τοῦ ἀνθρώπου. Μιά σύγχρονη ἱστορία μύθου, ἐξουσίας καί βίας»;
Ἡ πανεπιστημιακή μου ἔρευνα ἀφορᾶ στήν ἰδέα τοῦ ἀνθρώπου στίς εὐρωπαϊκές καί –σέ μικρότερο βαθμό– τίς βορειοαμερικανικές κοινωνίες. Αὐτό πού μέ ἐνδιαφέρει ἐπιστημονικά εἶναι τό πῶς οἱ «σύγχρονοι» συζητοῦν γιά τόν ἄνθρωπο, τήν «ἀνθρώπινη φύση», τούς ἄλλους, πού περιγράφουν ὡς λιγώτερο ἀπό ἀνθρώπους, τίς μεταμορφώσεις τοῦ ἀνθρώπου – τόσο στήν φιλοσοφία ὅσο καί στίς ἐπιστῆμες καί στήν καθημερινή ζωή.
Μέ ἐνδιαφέρει ἐξ ἴσου τό πῶς οἱ διάφορες ἰδέες μέ τίς ὁποῖες ζοῦμε –μέ ὁρισμένες συνειδητά, μέ ἄλλες ἀσυνείδητα– ἔχουν τήν δική τους ἱστορία καί δένονται ἡ μία μέ τήν ἄλλη. Πιστεύουμε σέ ὁρισμένες ἰδέες, συχνά χωρίς καλά-καλά νά τό ἀναγνωρίζουμε, χωρίς νά ξέρουμε γιά ποιόν λόγο ἤ πότε καί πῶς ἐμφανίστηκαν.
Μέ αὐτές τίς δύο προτεραιότητες ξεκίνησα: τήν ἰδέα τοῦ ἀνθρώπου καί τήν ἱστορία τῶν ἰδεῶν. Τό βιβλίο «Ἡ καταγωγή τοῦ ἀνθρώπου» εἶναι, λοιπόν, μιά ἱστορία τῶν σύγχρονων ἀντιλήψεων γιά τόν ἄνθρωπο, ἀπό τό 1760 περίπου μέχρι σήμερα. Ἀφορᾶ, δέ, στόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο μιλᾶμε γιά τήν ἀνθρώπινη ἐξέλιξη, γιά τίς περιγραφές μή Εὐρωπαίων ἀνθρώπων ὡς ὑπο-ἀνθρώπων καί κτηνωδῶν, γιά τίς ἐξισώσεις ἀνθρωποειδῶν πρίν τόν Homo Sapiens μέ αὐτόχθονες καί μή λευκούς, καθώς καί γιά τήν βία πού κρύβεται ὅταν περιγράφουμε τόν ἄνθρωπο μέ μιά βιολογική νόρμα.
«Ἡ ὕπαρξη τοῦ ἀνθρώπου καί ἡ ἐξέλιξη εἶναι μεγάλη ἱστορία, μεγάλο αἴνιγμα· πάντως δέν εἶναι ἀπό τόν πίθηκο…», διαβάζω σέ ἕνα ἀπό τά σχόλια πού γράφηκαν κάτω ἀπό τήν ἀνάρτηση, ἐκ μέρους τῶν Έκδόσεων Πατάκη, συνέντευξης πού δώσατε σέ ἑλληνική ἐφημερίδα. Συμφωνεῖτε ἤ ὄχι;
Προφανῶς καί διαφωνῶ. Ἔχουμε δύο αἰῶνες ἐπιστημονικῆς ἔρευνας σέ μορφολογικό, ὀστεολογικό, βιολογικό, χημικό, πρωτοανθρωπολογικό, νευρολογικό, τεχνικό ἐπίπεδο (π.χ. τά ἐργαλεῖα τῶν πρώιμων ἀνθρωποειδῶν), καί ἡ ἐξέλιξη ἀπό τούς πιθήκους δέν ἀποτελεῖ ἀντικείμενο συζήτησης.
Δέν ὑπάρχει βιολογία, δέν ὑπάρχει DNA, οὔτε νευροεπιστήμη, δέν ὑπάρχει ἰατρική περίθαλψη πού νά μήν εἶναι, μέ κάποιον τρόπο, συνδεδεμένη μέ τήν ἐξέλιξη. Οὔτε κἄν ὁ ὅλος τρόπος μέ τόν ὁποῖο καταλαβαίνουμε τούς μῦς μας (π.χ. στά σπόρ) ἤ τίς φωνητικές μας χορδές ἤ τά χέρια μας ἔχει λογική χωρίς αὐτήν.
Δυστυχῶς, τέτοιες ἀντιλήψεις ἐπιζοῦν γιά μία σειρά ἀπό λόγους: Πρῶτον, γιατί μπορεῖ κανείς νά γράφει ὅ,τι νά ̓ναι στό διαδίκτυο. Δεύτερον, γιατί ἡ μεγάλη θρησκευτική ἀντεπίθεση σέ ἐπιστῆμες καί ἐπιστημονικές ἰδεολογίες βασίστηκε στήν ἐπίθεση κατά τοῦ «πιθήκου», καί αὐτό ὑπάρχει ἀκόμα μέ ἰδέες τύπου «creationism» κ.λπ. Καί, τρίτον, γιατί σέ ὅλους μας ἀρέσει νά νομίζουμε πώς εἴμαστε τόσο ξεχωριστοί, πώς εἴμαστε ξεχωριστά πλάσματα, πώς ξέρουμε καλύτερα ἀπό ἄλλους ἀνθρώπους καί πώς εἴμαστε κάτι παραπάνω ἀπό κτήνη.
Ὑπάρχει, λοιπόν, κάτι πιό ἐνδιαφέρον σέ αὐτή τήν ἄρνηση πού μοῦ περιγράφετε: ἡ ἐπιμονή πώς τό ἀνθρώπινο ὄν εἶναι κάτι τό ξεχωριστό. Αὐτή ἡ ἐπιμονή εὐθύνεται γιά κάθε εἴδους βία, ἐπειδή ἱστορικά οἱ ἀποικισμένοι λαοί περιγράφονταν σάν νά ἦταν παρόμοιοι τῶν πιθήκων.
Ἀρκετά κεφάλαια τοῦ βιβλίου ἀφοροῦν στόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο διανοούμενοι, πολιτικοί καί ἁπλοῖ ἄνθρωποι περιέγραφαν (καί κάθε τόσο περιγράφουν ἀκόμα) τούς «ἄλλους» ὡς κατώτερους καί τούς συνέκριναν (καί συγκρίνουν) μέ τά πρώιμα ἀνθρωποειδῆ ἤ τούς πιθήκους.
Ποιά εἶναι τά στοιχεῖα τά ὁποῖα εἴμαστε σίγουροι ὅτι γνωρίζουμε γιά τίς ἀπαρχές τοῦ ἀνθρώπου;
Γνωρίζουμε πάρα πολλά. Ὁ προβληματισμός τοῦ βιβλίου δέν ἀφορᾶ στίς γνώσεις πού ἔχουμε γιά τήν ἀνθρώπινη Προϊστορία, ἀλλά στόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο τίς χρησιμοποιοῦμε πολιτικά καί ἰδεολογικά. Τό γεγονός ὅτι τό βιβλίο ἀσκεῖ κριτική στήν πολιτική καί τήν ἰδεολογική χρήση τῶν ἐπιστημῶν δέν σημαίνει ὅτι δέν ἀποδέχεται πάρα πολλές ἀπό τίς γνώσεις αὐτές. Ὅπως δέν σημαίνει ἐπίσης ὅτι αὐτές οἱ γνώσεις δέν εἶχαν καί δέν ἔχουν πολιτικές ἐπιπτώσεις.
Κύριε Γερουλᾶνο, μέ τί «ὅρους» ἔχει γραφεῖ ἡ… ἱστορία τῆς Προϊστορίας τά τελευταῖα 250 χρόνια καί γιατί;
Ἡ Προϊστορία ἔχει γραφεῖ μέ μεταβαλλόμενους ὅρους, πού δέν ἦταν ποτέ οὐδέτεροι. Ἀπό τήν «φυσική κατάσταση» τοῦ Ρουσσώ μέχρι τίς τριάδες τοῦ 19ου αἰώνα (ὅπως ἄγριος – βάρβαρος – πολιτισμένος ἤ Ἐποχή τοῦ Λίθου – τοῦ Χαλκοῦ – τοῦ Σιδήρου) καί μέχρι τόν «ἐγκέφαλο σαύρας» ὁρισμένων νευροεπιστημόνων, ὁ κάθε ὅρος πού χρησιμοποιήθηκε ἔκανε πολιτικό ἔργο μεταμφιεσμένος σέ περιγραφή.
Αὐτές οἱ κατηγορίες ἐπέτρεπαν στούς Εὐρωπαίους νά τοποθετοῦν ζωντανούς, μή εὐρωπαϊκούς λαούς σέ ἕνα φανταστικό «πρωτόγονο» παρελθόν, ἐγκαινιάζοντας τήν ἀποικιοκρατημένη «ἐξωτερική ἱστορία», ἐνῷ ἀντιμετώπιζαν τόν εὐρωπαϊκό πολιτισμό ὡς τό τελικό σημεῖο τῆς ἀνθρωπότητας.
Ἡ ἀνακάλυψη τοῦ βαθέος χρόνου ἀπό τήν γεωλογία τό ἔκανε αὐτό δυνατό τεχνικά. Ἡ αὐτοκρατορία τό ἔκανε χρήσιμο πολιτικά. Ἀκόμη καί οἱ ἐπιστῆμες πού διόρθωσαν προηγούμενα λάθη –ἡ γενετική, ἡ νευροεπιστήμη– κληρονόμησαν αὐτή τήν συνήθεια, νά παρουσιάζουν προσωρινά συμπεράσματα ὡς τήν τελική ἀλήθεια. Τό βασικό συμπέρασμα σέ 250 χρόνια εἶναι ὅτι οἱ ἱστορίες προέλευσης ἔγιναν καθρέφτες γιά τίς τρέχουσες φιλοδοξίες: ὅποιος ἐλέγχει τήν «προέλευση» ἐλέγχει τί θεωρεῖται φυσικό καί, ἑπομένως, τί θεωρεῖται νόμιμη ἐξουσία.
Τί ἄλλαξε στόν ὁρισμό τῆς ἀνθρώπινης φύσης ἀπό τό 1945, τό Ὁλοκαύτωμα καί μετά;
Μετά τό 1945, ἔγινε πιό δύσκολο νά μιλᾶ κανείς γιά τήν «ἀνθρώπινη φύση». Ὄχι ἐν μιᾷ νυκτί – ἀλλά ξέπεσε ἡ ἰδέα ὅτι μπορεῖ κάποιος νά δώσει μιά ξεκάθαρη ἀπάντηση στό τί εἶναι τό ἀνθρώπινο ὄν. Πρῶτα ἀπ’ ὅλα, λόγῳ τοῦ σαφοῦς ἐπιστημονικοῦ ρατσισμοῦ πού εἶχε δικαιολογήσει τόν ναζισμό.
Ὁ παλιός ρατσισμός ἔγινε ταμποῦ, ἐπέζησε ὅμως μεταμφιεσμένος σέ θεωρίες γιά «βίαιους πρωτόγονους» ἤ γιά ἐγγενεῖς διαφορές τοῦ νοῦ. Ἐπί πλέον, γιατί ἡ UNESCO συγκάλεσε ἐπιστήμονες καί ἀνθρωπολόγους, γιά νά δηλώσουν ὅτι ἡ φυλή δέν δομοῦσε ἱεραρχικά τήν ἀνθρωπότητα, καί τό μεταπολεμικό οἰκουμενιστικό πλαίσιο ἐπέκτεινε τήν ἰσότιμη λογική παγκοσμίως. Ὡστόσο, ἡ ρητορική δομή τῆς «ἀνθρώπινης καταγωγῆς» παρέμεινε.
Ὁ οἰκουμενισμός κληρονόμησε παλαιότερες συνήθειες: παρουσιάζοντας τήν εὐρωπαϊκή λογική ὡς τήν κορυφή, χαρακτηρίζοντας τήν παρέμβαση σέ μή δυτικές κοινωνίες ὡς παιδαγωγική, ἀντιμετωπίζοντας τήν ἐπιστημονική συναίνεση ὡς τήν τελευταία λέξη. Ὁ κίνδυνος μετατοπίστηκε ἀπό τήν ἀκατέργαστη ἱεραρχία σέ μιά πιό διακριτική οἰκουμενικότητα – ἐξακολουθῶντας νά ἰσχυρίζεται ὅτι μιλᾶ γιά τήν «ἀνθρωπότητα», συνεχίζοντας νά ἐξουσιοδοτεῖται ἀπό τήν καταγωγή. Τό βιβλίο μου ὑποστηρίζει ὅτι ὁ πιό ἀξιοσέβαστος οἰκουμενισμός μπορεῖ νά ἐπαναλάβει τίς ἴδιες παραβιάσεις μέ ἀνθρωπιστικά ὀνόματα.
Τελικά, ἡ Προϊστορία εἶναι θέμα ἰδεολογικό; Καί, ἄν ναί, ποιό ἀφήγημα ἐξυπηρετεῖ;
Βεβαίως. Καί ἐξυπηρετεῖ διάφορα ἀφηγήματα. Στήν Σοβιετική Ἕνωση ἡ ἰδέα ἦταν ὅτι τό ἀπώτατο παρελθόν ἦταν ἕνας κόσμος ἰσότητας τῶν φύλων καί ὅτι μέ τήν ἀνατροπή τοῦ καπιταλισμοῦ ἡ πραγματική ἰσότητα θά ἐπέστρεφε. Οἱ σύγχρονες ἀκροδεξιές διαδικτυακές ἀφηγήσεις παρουσιάζουν τούς Νεάντερταλ ὡς «γνήσιους λευκούς Εὐρωπαίους», πού ὑποτίθεται ὅτι «γενετικά κατακλύστηκαν» ἀπό Ἀφρικανούς μετανάστες, ἀνακυκλώνοντας τήν ἴδια λογική γιά ἰσχυρισμούς περί «μεγάλης ἀντικατάστασης».
Καί οἱ δύο χρησιμοποιοῦν τόν βαθύ χρόνο γιά νά ἐγκρίνουν τήν τρέχουσα πολιτική βία. Πᾶρτε ὅμως ἕνα παράδειγμα πιό κοντινό μας, τό περιβάλλον. Ἡ ἀφήγηση γιά τήν ἀνθρώπινη προέλευση συνήθως παρουσιάζει ἕνα ταπεινό, σχεδόν ἀδιάφορο θηλαστικό, πού ξεκίνησε ἀπό τό «πουθενά» καί ἔγινε παντοκράτορας τῆς Γῆς.
Ἄν καί γενικά σωστή, αὐτή ἡ ἱστορία ἀντιμετωπίζει τόν πλανήτη ὡς δικό μας, γιά νά τόν χειραγωγήσουμε κατά βούλησιν. Ἄν ποῦμε ὅτι οἱ ἄνθρωποι ἐξελίχθηκαν μέσῳ τῆς διάνοιας, ὁ δρόμος ἀνοίγει εὔκολα σέ ρατσιστικές ἰδέες καί στήν «ἀλήθεια» τῶν ἰσχυρῶν. Ἄν, ἀντίθετα, δοῦμε τήν ἐξέλιξη ὡς προϊόν τῶν ἐργαλείων καί τῶν κοινωνιῶν πού δημιούργησαν οἱ ἴδιοι οἱ ἄνθρωποι, ἀναγνωρίζουμε ὅτι ἡ τεχνολογία καί οἱ κοινωνίες διαμόρφωσαν τόν ἄνθρωπο. Πλάθουμε δηλαδή εὔκολα τήν Προϊστορία πού μᾶς βολεύει.
Σήμερα, ἡ τεχνητή νοημοσύνη ἔχει ἀντικαταστήσει τήν παλαιά μυθολογία, ἔχετε πεῖ. Καθώς ἡ τεχνητή νοημοσύνη ἀποκτᾶ ὁλοένα μεγαλύτερη ἐπιρροή, ποιός πιστεύετε ὅτι πρέπει νά ἔχει τήν εὐθύνη τῆς ἐποπτείας συστημάτων πού λαμβάνουν ἀποφάσεις μέ σημαντικές κοινωνικές συνέπειες;
Τό κράτος πρόνοιας. Εἶναι ὁ πιό σημαντικός μηχανισμός πού ἔχουμε γιά νά ἀναγνωρίζουμε τίς πιέσεις στίς ὁποῖες ὑποβάλλεται ἡ κοινωνία, καί εἶναι ὁ μηχανισμός πού ἔχει τά περισσότερα νά χάσει ἀπό μιά κοινωνία ὑπό διάλυσιν. Ἐάν ἡ χρήση μιᾶς καταπληκτικῆς χημικῆς οὐσίας ἀρρώσταινε ἐργαζομένους ἀριστεράδεξιά, θά περιμέναμε ἀπό τό κράτος πρόνοιας νά ἐποπτεύσει.
Δέν βλέπω τήν διαφορά, ὅταν μιλᾶμε γιά τόσο ἔντονες κοινωνικές συνέπειες, ὅταν δέν μποροῦμε νά βασιστοῦμε σέ ἑταιρεῖες τεχνολογίας καί ὅταν τό κράτος πρόνοιας εἶναι ὑπεύθυνο γιά τόσες ἄλλες τεχνολογικές μετατροπές τῆς κοινωνίας μας, ἀπό τά φάρμακα μέχρι τήν ἐκπαίδευση. Τά κράτη πρόνοιας πρέπει νά δείξουν γιατί ὑπάρχουν καί πῶς μποροῦν νά δημιουργήσουν ἕναν καλύτερο κόσμο.
Ἔχετε πεῖ ἐπίσης ὅτι εἴμαστε λίγο cyborg ἄνθρωποι. Συμφωνεῖτε, λοιπόν, ὅτι στό μέλλον ὁ ἄνθρωπος θά «ἀντικατασταθεῖ» ἀπό τόν μετα-ἄνθρωπο, πού θά συνδυάζει βιολογικά καί τεχνολογικά χαρακτηριστικά;
Ἡ μετατροπή μας σέ cyborg ἔχει ξεκινήσει ἐδῶ καί δεκαετίες: χάρις στήν φαρμακοποιία, εἴμαστε χημικά διαφοροποιημένοι ἀπό τούς ἀνθρώπους τοῦ παρελθόντος, χάρις στά αὐτοκίνητα καί τά ἀεροπλάνα ζοῦμε σέ ἄλλον κόσμο ἀπό τό παρελθόν, χάρις στούς ὑπολογιστές, καί ἰδίως τά κινητά μας, ἐπικοινωνοῦμε μέ τρόπο ἀνήκουστο πρίν ἀπό σαράντα χρόνια.
Αὐτές οἱ τεχνολογίες εἶναι ἤδη κομμάτια τοῦ ἀνθρώπου-cyborg. Ἤδη συνδυάζουμε βιολογικά καί τεχνολογικά χαρακτηριστικά – σέ κάποιον βαθμό ἀπό πολύ παλιά. Ἀλλά δέν ὑπάρχει «καθαρός» ἄνθρωπος, καί, ἀκόμα καί ἄν ὑπῆρξε, ἔχει χαθεῖ μέ ἔντονο τρόπο ἐδῶ καί πενῆντα χρόνια.
Θά ἤθελα κάποιο σχόλιο γιά τήν πρόσφατη συνέντευξη πού ἔδωσε ὁ Ἴλον Mάσκ στόν «Economist», ἀναφέροντας ὅτι ἡ τεχνητή νοημοσύνη θά ξεπεράσει τήν συνολική ἀνθρώπινη νοημοσύνη μέχρι τό 2031.
Γιατί νά συζητᾶμε γιά ἕναν τρισεκατομμυριοῦχο ἀναπολητή τοῦ ἀπαρτχάιντ πού ἀπολαμβάνει δημόσια τόν ρατσισμό του, κάνει χιτλερικούς χαιρετισμούς, χρηματοδοτεῖ νεοφασιστικά κόμματα, καί μᾶς λέει λίγο-πολύ πώς εἶναι ἀπό τούς ἡγεμόνες τοῦ μέλλοντος, γιατί ξέφυγε χρηματικά ἀπό τίς πιέσεις τοῦ καθημερινοῦ βίου;
Ὁ Mάσκ λέει ὅ,τι τόν βολεύει γιά περισσότερα χρήματα, καί γιά σόου, καί γιά νά σπρώχνει τίς προκαταλήψεις καί τίς φαντασιώσεις του. Ἡ ἐρώτησή σας ὅμως ἀφορᾶ σέ κάτι πιό ἐνδιαφέρον, γιατί αὐτή ἡ συζήτηση ὑπάρχει. Ἄς ἀναρωτηθοῦμε λίγο: τί πάει νά πεῖ «συνολική ἀνθρώπινη νοημοσύνη», τί ὅρος εἶναι αὐτός;
Περιέχει τίς πόλεις, πού ἀπό αἰῶνες εἶναι μιά πολύπλοκη «τεχνητή» νοημοσύνη δικοῦ τους τύπου; Περιέχει τίς φαντασιώσεις καί τό παράλογο τῶν ἀνθρώπων; Τό κράτος εἶναι τμῆμα τῆς ἀνθρώπινης νοημοσύνης ἤ εἶναι τεχνητή νοημοσύνη καί αὐτό; Οἱ πόλεις, ἡ παγκοσμιοποίηση, ὁ σύγχρονος καπιταλισμός – ὅλα αὐτά εἶναι ἄλλοι τύποι κάποιας νοημοσύνης, συστήματα ζωῆς μεγαλύτερα ἀπό τόν κα-
θέναν μας.
Ἀλλά τώρα περιγράφουμε ὡς ΤΝ μόνο τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο τά Large Language Models ξαναοργανώνουν τήν κοινωνία σήμερα. Δέν ἔχει ξεκινήσει αὐτό ἀφ ̓ ὅτου οἱ ὑπολογιστές ξεκίνησαν νά μετατρέπουν τήν ζωή ὅλων; Ἄν ἡ ἰδέα καί ὁ τόνος τοῦ κάθε Mάσκ εἶναι ὅτι οἱ ἄνθρωποι ἔχουν ξεπεραστεῖ, ὀκέυ – αὐτό τό λένε οἱ φιλόσοφοι ἐδῶ καί ὀγδόντα χρόνια, ἀλλά τό τί σημαίνει αὐτό ἐξαρτᾶται ἀπό τό πρός τί καί μέ ποιόν τρόπο.
Διδάσκετε Εὐρωπαϊκή Ἱστορία στό Πανεπιστήμιο τῆς Νέας Ὑόρκης. Σέ ἕναν κόσμο ὅπου ΗΠΑ καί Κίνα πρωταγωνιστοῦν στήν ἀνάπτυξη τῆς ΤΝ, τῆς ἐνέργειας καί τῶν νέων τεχνολογιῶν, ποιός μπορεῖ νά εἶναι ὁ γεωπολιτικός ρόλος τῆς Εὐρώπης;
Αὐτό εἶναι τό κεντρικό σημερινό ἐξωτερικό πρόβλημα τῆς Εὐρώπης. Ἐνῷ ἡ Κίνα καί οἱ ΗΠΑ ἔχουν γενική τεχνολογική πολιτική (κρατική στήν Κίνα, ἰδιωτική στίς ΗΠΑ), ἡ Εὐρώπη βρίσκεται κάπου στό ἐνδιάμεσο. Ἔχουμε ἐπί πλέον χάσει τά τελευταῖα χρόνια νά σκεφτόμαστε τό βασικό θέμα τῆς εὐρωπαϊκῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς ὡς τόν ρωσσο-οὐκρανικό πόλεμο, ἐνῷ ὑπάρχουν τόσα ἄλλα, ὅπως οἱ σχέσεις μέ τίς χῶρες
καί οἰκονομίες τῆς Ἀφρικῆς καί τῆς Νότιας Ἀσίας, πού ἀλλάζουν τόσο σημαντικά.
Τά εὐρωπαϊκά δικαστήρια ἔχουν δείξει τήν βούληση καί τίς δυνατότητες, ἀλλά σέ πολιτικό ἐπίπεδο μιά πιό ὀργανωμένη τεχνολογική
πολιτική δέν ὑπάρχει πραγματικά – ὄχι ὅτι ἔχει δείξει ἡ ΕΕ βούληση καί δύναμη σέ οἰκολογικό ἐπίπεδο. Ἡ Εὐρώπη λειτουργεῖ ὡς αὐτόνομη γεωπολιτική δύναμη, ἀλλά ὄχι μέ συνεχῆ, ξεκάθαρο, ἀποτελεσματικό τρόπο.
Τό συγγραφικό ἔργο σας κυκλοφορεῖ διεθνῶς καί ζεῖτε ἐκτός Ἑλλάδας. Τί σημασία ἔχει γιά ἐσᾶς τό ἑλληνικό ἀναγνωστικό κοινό;
Πρῶτα ἀπ’ ὅλα, ἔχει προσωπική σημασία. Ἐδῶ μεγάλωσα, ἐδῶ ζεῖ ἡ οἰκογένειά μου. Ἀλλά καί ἐπιστημονικό ρόλο: οἱ Ἕλληνες διαβάζουν πολύ καί κάνουν πολλή, ἔντονη καί ἔξυπνη κριτική. Πιό συγκεκριμένα, γιά τό βιβλίο αὐτό μιλᾶμε στήν Ἑλλάδα γιά «ἀρχαιολαγνεία». Αὐτό μέ ἐνέπνευσε σέ σημαντικό βαθμό: ὑπάρχει σήμερα ἕνα στύλ βιολογικῆς ἤ κοινωνικῆς ἀρχαιολαγνείας, πού μᾶς μαθαίνει «ποιοί εἴμαστε» ὡς ἄνθρωποι; Καί πού μετρᾶ πάρα πολύ νά μποροῦμε νά συζητᾶμε θέματα πού μᾶς παρουσιάζονται ὡς αὐτονόητα;
Μ.Η.Τ. 232122