Τό σχολεῖο προσπαθεῖ νά διασώσει τήν ἀδιάσπαστη προσοχή

Μέ τό πρῶτο κουδούνι τῆς νέας χρονιᾶς, τά σχολεῖα μας καλοῦνται νά ἀντιμετωπίσουν ξανά ἕνα παράδοξο τῆς ἐποχῆς: Τό κινητό τηλέφωνο εἶναι ταυτόχρονα ἐργαλεῖο γνώσης, μέσο ἐπικοινωνίας καί ἡ μεγαλύτερη, ἴσως, πηγή διάσπασης τῆς προσοχῆς τῶν μαθητῶν.

Τό ζητούμενο πλέον δέν εἶναι μόνον τό παιδί νά «κλειδώσει» τό κινητό στήν τσάντα του, ἀλλά νά ξαναβρεῖ τόν ρόλο του στήν σχολική κοινότητα

Ὑπάρχει μιά εἰκόνα πού πρίν ἀπό λίγα χρόνια θά ἔμοιαζε παράξενη καί σήμερα τείνει νά θεωρεῖται ἀπολύτως φυσιολογική. Χτυπᾶ τό κουδούνι γιά διάλειμμα καί, ἀντί τά παιδιά νά ξεχύνονται στήν αὐλή, πολλά ἀπό αὐτά σκύβουν αὐτομάτως πάνω ἀπό μία φωτεινή ὀθόνη. Τό διάλειμμα, ὁ κατ᾽ ἐξοχήν χρόνος τῆς σχολικῆς ἀνεμελιᾶς, τῆς κουβέντας, τοῦ παιχνιδιοῦ, ἀκόμη καί τῆς μικρῆς σύγκρουσης πού ἀργότερα γίνεται φιλία, μεταφέρεται στήν ὀθόνη.

• Tῆς ΝΙΚΟΛΕΤΤΑΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ

Τό σχολεῖο, ὅμως, δέν εἶναι ἁπλῶς ἕνας χῶρος ὅπου μεταδίδονται γνώσεις. Εἶναι ἕνας ἀπό τούς τελευταίους χώρους τῆς παιδικῆς καί τῆς ἐφηβικῆς ἡλικίας ὅπου ἡ συνύπαρξη δέν μπορεῖ νά γίνει «mute», ὅπου ὁ ἄλλος βρίσκεται ἀπέναντί σου καί ὄχι σέ ἕνα «παράθυρο» ἐφαρμογῆς. Καί ἀκριβῶς γι’ αὐτό, μέ τήν ἔναρξη τῆς νέας σχολικῆς χρονιᾶς, ἡ μάχη μέ τό κινητό ἀποκτᾶ μιά διάσταση πολύ μεγαλύτερη ἀπό αὐτήν τῆς τήρησης ἑνός σχολικοῦ κανονισμοῦ.

Ἡ Ἑλλάδα ἔχει ἤδη ἐπιλέξει τήν αὐστηρή ὁδό. Ἀπό τό σχολικό ἔτος 2024-2025 ἐφαρμόζεται στήν δευτεροβάθμια ἐκπαίδευση πλαίσιο πού ἀπαγορεύει τήν ἐμφανῆ κατοχή καί χρήση κινητοῦ τηλεφώνου κατά τήν διάρκεια τῆς ἐκπαιδευτικῆς διαδικασίας, μέ ἐξαίρεση περιπτώσεις πού σχετίζονται μέ λόγους ὑγείας. Ἡ μή συμμόρφωση μπορεῖ νά ὁδηγήσει σέ λήψη παιδαγωγικῶν μέτρων, ἐνῷ ἡ φωτογράφιση, ἡ βιντεοσκόπηση ἤ ἡ ἠχογράφηση ἐκπαιδευτικῶν καί μαθητῶν χωρίς συναίνεση ἀντιμετωπίζονται αὐστηρότερα.

Ἡ ἐπιλογή αὐτή δέν εἶναι ἑλληνική ἰδιομορφία. Ἀντιθέτως, ἐντάσσεται σέ μιά διεθνῆ στροφή. Σύμφωνα μέ τήν UNESCO, μέχρι τόν Μάρτιο τοῦ 2026 114 ἐκπαιδευτικά συστήματα –τό 58% τῶν χωρῶν παγκοσμίως– εἶχαν θεσπίσει ἐθνική ἀπαγόρευση τῶν κινητῶν στά σχολεῖα. Μόλις τόν Ἰούνιο τοῦ 2023 τό ἀντίστοιχο ποσοστό ἦταν κάτω ἀπό τό ἕνα τέταρτο.

Ἡ ταχύτητα μέ τήν ὁποία ἐξαπλώνεται ἡ ἀπαγόρευση εἶναι ἀπό μόνη της ἀποκαλυπτική. Τό σχολεῖο, πού ἐπί χρόνια ἀντιμετώπισε τήν τεχνολογία ὡς σύμμαχο τῆς ἐκπαίδευσης, ἀρχίζει τώρα νά τῆς βάζει ὅρια. Δέν πρόκειται γιά ἀντίφαση. Τό κινητό μπορεῖ νά «ἀνοίξει» μπροστά στόν μαθητή μιά βιβλιοθήκη ὁλόκληρη. Μπορεῖ νά χρησιμοποιηθεῖ γιά ἀναζήτηση πληροφοριῶν, γιά λεξικά, ἐκπαιδευτικές ἐφαρμογές, φωτογραφίες, χάρτες, ἀκόμη καί γιά δημιουργία περιεχομένου.

Ἡ ἴδια συσκευή, ὅμως, μπορεῖ μέσα σέ λίγα δευτερόλεπτα νά μετατρέψει ἕνα μάθημα σέ ἀναμονή γιά τήν ἑπόμενη εἰδοποίηση. Ἐδῶ βρίσκεται ἡ οὐσία τοῦ προβλήματος: δέν εἶναι ἡ τεχνολογία πού ἀντιμάχεται τό σχολεῖο. Εἶναι ἡ ἀδυναμία τοῦ ἀνθρώπου νά ἀποσυνδεθεῖ ἀπό αὐτήν, ὅταν ἡ ἴδια ἔχει σχεδιαστεῖ ὥστε νά ἀπαιτεῖ διαρκῶς τήν προσοχή του. Ἡ UNESCO ἔχει ἐπισημάνει ὅτι τά διαθέσιμα στοιχεῖα γιά τήν τεχνολογία στήν ἐκπαίδευση δέν δικαιολογοῦν ἕναν ἄκριτο τεχνολογικό ἐνθουσιασμό. Ἡ ἔκθεση Global Education Monitoring Report ὑπογραμμίζει ὅτι ἡ τεχνολογία μπορεῖ νά βοηθήσει τήν μάθηση σέ συγκεκριμένα περιβάλλοντα, ἀλλά ἡ ὑπερβολική χρήση της μπορεῖ νά λειτουργήσει ἀποσπαστικά. Ἔρευνες πού ἐξετάστηκαν στήν ἔκθεση συνδέουν τήν χρήση κινητῶν καί τήν ὑπερβολική χρήση ψηφιακῶν τεχνολογιῶν μέ μικρές ἀλλά ἀρνητικές ἐπιδράσεις στήν μαθησιακή ἐπίδοση καί στήν προσοχή. Καί ἐδῶ ἀκριβῶς ἀρχίζει ἡ δυσκολώτερη συζήτηση.

Γιατί τό σχολεῖο δέν καλεῖται ἁπλῶς νά «κρύψει» τά κινητά. Καλεῖται νά διδάξει στά παιδιά νά ζοῦν σέ ἕναν κόσμο στόν ὁποῖο τό κινητό δέν θά ἐξαφανιστεῖ ποτέ. Ἡ ἀπαγόρευση μπορεῖ νά εἶναι ἀναγκαία. Δέν ἀρκεῖ ὅμως. Ἕνας μαθητής πού ἀφήνει τό κινητό του στήν τσάντα, ἐπειδή φοβᾶται τήν ἀποβολή, δέν ἔχει μάθει τόν αὐτοέλεγχο. Ἔχει ἁπλῶς ὑπακούσει σέ ἕναν κανόνα. Τό μεγάλο στοίχημα εἶναι πολύ δυσκολώτερο: νά μάθει νά ἐπιλέγει πότε ἀξίζει νά εἶναι συνδεδεμένος καί πότε ὄχι.

Αὐτό ἀφορᾶ πρωτίστως στό σχολεῖο, ἀλλά δέν ἀφορᾶ μόνον σέ αὐτό. Διότι τό παιδί δέν ἀνακάλυψε τό κινητό μέσα στήν σχολική αὐλή. Τό ἔφερε ἀπό τό σπίτι. Ἐκεῖ εἶδε τούς μεγάλους νά τρῶνε μέ τό τηλέφωνο δίπλα στό πιάτο, νά διακόπτουν μιά συζήτηση γιά νά ἀπαντήσουν σέ ἕνα μήνυμα, νά φωτογραφίζουν κάθε στιγμή πρίν ἀκόμη τήν ζήσουν. Ἡ παιδική σχέση μέ τήν ὀθόνη εἶναι, σέ μεγάλο βαθμό, ἀντανάκλαση τῆς σχέσης τῆς ἴδιας τῆς κοινωνίας μέ τήν ὀθόνη. Ἑπομένως, δέν εἶναι εὔκολο νά ζητοῦμε ἀπό ἕναν δεκατετράχρονο νά ἀφήσει τό κινητό του στό σχολεῖο, ὅταν ὁ ἐνήλικος κόσμος δυσκολεύεται νά κάνει τό ἴδιο στό τραπέζι, στό θέατρο, σέ μιά οἰκογενειακή συζήτηση ἤ ἀκόμη καί σέ μιά σχολική ἐκδήλωση. Τό σχολεῖο, ὡστόσο, ἔχει ἕναν μοναδικό ρόλο: μπορεῖ νά δημιουργήσει ἕναν χῶρο ὅπου ἡ ἀνθρώπινη παρουσία ἀποκτᾶ ξανά ἀξία.

Τό διάλειμμα εἶναι, ἴσως, τό καλύτερο παράδειγμα

Τό διάλειμμα δέν εἶναι «νεκρός χρόνος» ἀνάμεσα σέ δύο μαθήματα. Εἶναι μέρος τῆς ἐκπαίδευσης, ἔστω καί ἄν δέν ἀναγράφεται σέ κανένα βιβλίο. Ἐκεῖ μαθαίνει τό παιδί νά διαπραγματεύεται, νά συνεργάζεται, νά χάνει, νά κερδίζει, νά φλερτάρει, νά συμφιλιώνεται, νά βαριέται, νά αὐτοσχεδιάζει. Καί ὅμως, αὐτό τό διάλειμμα κινδυνεύει νά γίνει ἕνα ἀκόμη ψηφιακό παράθυρο. Τό ζήτημα δέν εἶναι νά ἐξιδανικεύσουμε τό παρελθόν. Οἱ αὐλές τῶν παλαιότερων σχολείων δέν ἦταν παράδεισοι. Ὑπῆρχαν ἀποκλεισμοί, ἐκφοβισμός, βία, μοναξιά. Τό κινητό, μάλιστα, ἔχει προσφέρει σέ ἀρκετά παιδιά ἕναν τρόπο ἐπικοινωνίας καί πρόσβασης σέ πληροφορίες πού παλαιότερα δέν ὑπῆρχε.

Ἀλλά σήμερα ὑπάρχει κάτι καινούργιο: ἡ δυνατότητα τῆς διαρκοῦς παρουσίας τοῦ κοινοῦ. Ἕνα παιδί μπορεῖ νά βρίσκεται στήν αὐλή καί, ταυτόχρονα, νά βρίσκεται σέ δεκάδες ἄλλες ψηφιακές παρέες. Μπορεῖ νά συγκρίνει τόν ἑαυτό του μέ ἑκατοντάδες συνομηλίκους, νά παρακολουθεῖ τί κάνουν οἱ ἄλλοι, νά ἀγωνιᾶ γιά τό ἄν κάποιος ἀπάντησε, νά φωτογραφίζει τό διάλειμμα, ἀντί νά τό ζεῖ. Καί τότε ἡ σχολική αὐλή παύει νά εἶναι ἁπλῶς αὐλή. Γίνεται προέκταση τοῦ διαδικτύου.

Αὐτός εἶναι ἴσως ὁ πραγματικός λόγος γιά τόν ὁποῖο ἡ σημερινή συζήτηση γύρω ἀπό τά κινητά εἶναι σημαντικώτερη ἀπό μιά ἁπλῆ πειθαρχική διαμάχη. Τό σχολεῖο προσπαθεῖ νά διασώσει κάτι πού ἡ ψηφιακή ἐποχή τείνει νά διαλύσει: τήν ἀδιάσπαστη προσοχή. Νά μπορεῖ ἕνας ἄνθρωπος νά ἀκούσει κάποιον ἄλλον χωρίς νά κοιτάξει τήν ὀθόνη. Νά διαβάσει δέκα σελίδες χωρίς νά ἀναζητήσει μιά εἰδοποίηση. Νά βαρεθεῖ χωρίς νά θεωρήσει ὅτι πρέπει ἀμέσως νά ψυχαγωγηθεῖ. Νά μείνει μόνος γιά λίγο χωρίς νά φοβηθεῖ τήν σιωπή.

Αὐτές δέν εἶναι παρωχημένες δεξιότητες. Εἶναι μορφές ἐλευθερίας. Ἡ UNESCO, ἄλλως τε, δέν προτείνει τήν ἀπομάκρυνση τῆς τεχνολογίας ἀπό τήν ἐκπαίδευση. Ἡ βασική της θέση εἶναι διαφορετική: Ἡ τεχνολογία πρέπει νά χρησιμοποιεῖται ὅταν ὑπηρετεῖ τόν ἐκπαιδευτικό σκοπό καί νά παραμένει συμπλήρωμα τῆς ἀνθρώπινης ἀλληλεπίδρασης, ὄχι ὑποκατάστατό της.

Μέ τό πρῶτο κουδούνι τοῦ Σεπτεμβρίου, ἡ πραγματική μάχη δέν θά δοθεῖ στίς τσέπες τῶν μαθητῶν οὔτε στίς σχολικές τσάντες. Θά δοθεῖ στήν προσοχή τους. Τό κινητό μπορεῖ νά μείνει κλειστό γιά μία ὥρα. Τό δύσκολο εἶναι νά μάθει ὁ νέος ἄνθρωπος νά κλείνει μόνος του τήν ὀθόνη, ὅταν ἀπέναντί του βρίσκεται ἕνας ἄνθρωπος.

Ἴσως, τελικά, αὐτό νά εἶναι καί τό πιό σημαντικό μάθημα πού μπορεῖ νά προσφέρει τό σχολεῖο τοῦ 21ου αἰώνα. Νά διδάξει στά παιδιά πῶς νά χρησιμοποιοῦν τήν τεχνολογία, χωρίς νά ἐπιτρέπουν στήν τεχνολογία νά χρησιμοποιεῖ ἐκεῖνα. Καί, κάποια στιγμή μέσα στό διάλειμμα, νά ξανακούσουμε ἁπλῶς τίς φωνές τους.