Κατασκοπευτικές φωτογραφίες, ὑπέρυθρες ἀκτῖνες ἀπό τό διάστημα κ.ἄ. ἀντικαθιστοῦν τήν… σκαπάνη!

Ἡ κ. Σάρα Πάρσακ ἐξηγεῖ πώς τό μέλλον τῆς Ἀρχαιολογίας εἶναι ἤδη… παρόν, λέγουσα χαρακτηριστικῶς: «Ὁ Ἰντιάνα Τζόουνς εἶναι παλαιᾶς σχολῆς. Ἔχουμε προχωρήσει, λυπᾶμαι, Χάρρισον Φόρντ».

Προηγήθη ἡ γεωφυσική διασκόπησις, πού ἐφηρμόσθη καί στήν χώρα μας, στήν Ἐγνατία καί σέ… 240 ἄλλες ἐξερευνήσεις ἀρχαιολογικῶν χώρων, ὅπως ἐξηγεῖ ὁ καθηγητής τοῦ Ἀριστοτελείου κ. Γρηγόρης Τσόκας.

τοῦ ΜΑΚΗ ΔΕΛΗΠΕΤΡΟY

Ο… ἀκτῖνες ἀπό τό διάστημα καί ἡ γεωφυσική διασκόπησις, στήν ὑπη-ρεσία τῆς ἀρχαιολογικῆς ἐρεύνης, ἀντικαθιστοῦν ἤδη τήν ἀρχαιολογική σκαπάνη! Ἐν ἀρχῇ ἦν ἡ «ἀκτινογραφία» τοῦ ὑπεδάφους, ὅπου ἐνδέχεται νά κρύπτονται ἀρχαιότητες, ὅπως τήν ἐξηγεῖ, ὡς νέα μέθοδο, ὁ καθηγητής Γεωφυσικῆς κ. Γρηγόρης Τσόκας, στήν Θεσσαλονίκη, πού προέβη σέ «σκανάρισμα» περιοχῆς μέ εἰδικά μηχανήματα τά ὁποῖα τοποθετεῖ στήν ἐπιφάνεια τοῦ ἐδάφους. Χρησιμοποιῶν τήν μέθοδο τῆς γεωφυσικῆς διασκοπήσεως, ὁ ἐν λόγῳ καθηγητής στό Ἐργαστήριο Ἐφηρμοσμένης Γεωφυσικῆς τοῦ Τμήματος Φυσικῆς στό Ἀριστοτέλειο ἔχει κληθεῖ πολλές φορές νά βοηθήσει στήν ἀρχαι-ολογική ἔρευνα.

Ὅπως ἐπεσήμανε ὁ κ. Γρηγόρης Τσόκας, μέ ἀφορμή τήν συμμετοχή του σέ συνέδριο μέ τίτλο «Διεπιστημονικές προσεγγίσεις τῆς διεπιστημονικότητας», πού διοργάνωσε ἡ φοιτητική ὁμάς τοῦ ΑΠΘ «Ἀκαδημαϊκές Ἀναζητήσεις», «καλούμαστε πρίν κἄν ξεκινήσουν οἱ ἀνασκαφές γιά νά ἐρευνήσουμε ἕναν συγκεκριμένο χῶρο καί νά δώσουμε κατόψεις τυχόν θαμμένων οἰκοδομικῶν λειψά-νων ἤ τρισδιάστατες ἀπεικονίσεις ἀρχαίων δομῶν».

Ἔχων διευθύνει περισσότερες ἀπό 240 ἐξερευνήσεις ἀρχαιολογικῶν χώρων μέ μεθόδους γεωφυσικῆς διασκοπήσεως στήν Ἑλλάδα καί τό ἐξωτερικό, ὁ κ. Τσόκας εὑρέθη προσφά-τως στήν ἀρχαία Στρύμη, ὅπου πραγματοποιεῖ ἀνασκαφή ἡ Ἐφορεία Ἀρχαιοτήτων Κομοτηνῆς.

Ὁ καθηγητής ἐξήγησε ὅτι «“σκανάραμε” 140 στρέμματα, ἔκταση πού μᾶς ὑπέδειξαν ἀρχαιολόγοι, καί ἡ ἀκτινογραφία τοῦ ὑπεδάφους μᾶς ἔδειξε τόν πο-λεοδομικό ἱστό τῆς ἀρχαίας πόλης, μέ τά λείψανα τῶν θεμελιώσεων». Διευκρί-νισε ὅτι ἡ μέθοδος πού χρησιμοποιοῦν ἤρχισε νά ἐφαρμόζεται ἀπό τό τέλος τοῦ Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μέ σκοπό τόν ἐντοπισμό καί τήν χαρτογράφηση θαμ-μένων ἀρχαιοτήτων καί εἶναι δυνατόν νά «σκανάρουν» ἕνα στρέμμα σέ περί-που τέσσερεις ὧρες.

Ὅπως ἐτόνισε χαρακτηριστικῶς, «πιό χρονοβόρα εἶναι ἡ διαδικασία μέ τή μέθοδο τῆς ἠλεκτρικῆς τομογραφίας πού ἔχει ἀναπτύξει τό Ἐργαστήριο Ἐφαρμοσμένης Γεωφυσικῆς καί χρησιμοποιεῖται κυρίως γιά ἐξερεύνηση τύμβων. Τήν ἐφαρμόσαμε μάλιστα στή Βεργίνα». Σημειώνεται ὅτι τό Ἐργαστήριο Ἐφαρμοσμένης Γεωφυσικῆς ἀπό τό 1983 ἔχει πραγματοποιήσει διασκοπήσεις σέ χώρους ὅπως ἡ Ἀκρόπολις, ἡ Βεργίνα, τό κέντρο τῆς Θεσσαλονίκης, τῶν Ἀθηνῶν καί τοῦ Πειραιῶς, τό Ἀκρωτήριο τῆς Σαντορίνης, ἡ Εὐρωπός, ἡ Ἤλιδα, ἡ Σπάρτη, ἡ Θήβα, ἡ Νικόπολις, ἡ Αἰανή, ὁ Μαραθών, ὁ Μακρύγιαλος καί τό Δῖον.

Ὁ κ. Τσόκας διευκρίνισε σχετικῶς ὅτι ἡ χρησιμότης τῶν γεωφυσικῶν ἀποτελεσμάτων, συνήθως χαρτῶν, εἶναι μεγάλη, καθώς ὁ ἀνασκαφεύς ἀρχαιο-λόγος «ἀρχίζει διανοίγοντας σκάμματα στά σημεῖα πού ὑποδεικνύει ἡ γεωφυσική ἔρευνα. Στή συνέχεια, ἐξάγει συμπεράσματα καί τά προεκτείνει γιά ὅλη τήν περιοχή πού μελετᾶ, ἑρμηνεύοντας τόν γεωφυσικό χάρτη».

Σήμερα οἱ δορυφόροι ὑπερύθρων ἀποκρυπτογραφοῦν τά μυστικά τοῦ παρελθόντος. Ἡ χρῆσις δορυφόρων ἐξοπλισμένων μέ αἰσθητῆρες ὑπερύθρων –μιά μέθοδος γνωστή ὡς διαστημική ἀρχαιολογία– μετατρέπει τό ἀόρατο σέ ὁρατό.

Ἡ ἀνάλυσις ἀποχαρακτηρισθεισῶν κατασκοπευτικῶν δορυφορικῶν εἰκόνων, ὅπως ἀποκαλύπτει τό Space.com σχετικῶς μέ τίς ρωμαϊκές ὀχυρώ-σεις, ὁδήγησε στόν ἐντοπισμό 396 ἀγνώστων ρωμαϊκῶν φρουρίων στήν Συρία καί τό Ἰράκ. Στό Νέο Μεξικό, ἐπιστήμονες τῆς NASA, χρησιμοποιῶντας ἐξε-λιγμένους θερμικούς ὑπερύθρους αἰσθητῆρες, ἐπέτυχαν νά χαρτογραφήσουν ἕνα τεράστιο δίκτυο προϊστορικῶν δρόμων τῶν ἰθαγενῶν Πουέμπλο.

Στήν Βόρειο Ἑλλάδα, ἀπό τήν Ἀμφίπολη ἕως τούς Φιλίππους, ἡ ἐναέριος καί δορυφορική ἀρχαιολογία συνέβαλε καθοριστικῶς στόν ἐντοπισμό τῶν ἀποκεκρυμμέ-νων ἰχνῶν τῆς ἀρχαίας Ἐγνατίας Ὁδοῦ. Οἱ αἰσθητῆρες ἀπεκάλυψαν τμήματα τοῦ ὁδικοῦ δικτύου πού εἶχαν καλυφθεῖ ἀπό τήν σύγχρονο γεωργική δραστηριότητα.

Στήν «Μητρόπολη» τοῦ Βλοχοῦ Θεσσαλίας, στόν λόφο Στρογγυλοβούνι, ἡ χρῆσις τηλεπισκοπήσεως καί εἰδικῶν ραντάρ σαρώσεως ἄλλαξε τά δεδο-μένα. Ἐκεῖ πού οἱ παλαιότεροι ἀρχαιολόγοι ἔβλεπαν ἕνα ἁπλό ἀπομονωμένο χωριό, ἡ τεχνολογία ἀπεκάλυψε μιά ὀργανωμένη, ὀχυρωμένη πόλη-μητρόπολη τοῦ 4ου αἰῶνος π.Χ. μέ πλέγμα δρόμων καί πλατεῖες.

Ἡ χρῆσις δορυφορικῶν πλατφορμῶν ἐξοπλισμένων μέ πολυφασματικούς καί θερμικούς αἰσθητῆρες ὑπερύθρων ἐπιτρέπει πλέον τόν ἐντοπισμό, τήν χαρτο-γράφηση καί τήν τεκμηρίωση θαμμένων πολιτισμικῶν πόρων σέ κλίμακες καί περιβάλλοντα ὅπου οἱ παραδοσιακές ἐπίγειες μέθοδοι ἀποδεικνύονται ἀνεπαρκεῖς.

Τό Sentinel-2, ἀπό τόν Εὐρωπαϊκό Ὀργανισμό Διαστήματος – ESA, ὑπερέχει στήν ἀνίχνευση δεικτῶν βλαστήσεως. Λόγῳ τῆς ὑπάρξεως εἰδικῶν φασμα-τικῶν ζωνῶν στό λεγόμενο «κόκκινο ἄκρο», δύναται νά καταγράψει μέ ἐξαιρετική ἀκρίβεια τίς ἀνεπαίσθητες μεταβολές στήν χλωροφύλλη καί τήν ὑγρασία τῶν φυτῶν πού προκαλοῦνται ἀπό θαμμένα τείχη ἤ τάφρους. Ὅταν ἡ ἔρευνα ἀπαιτεῖ λεπτομερῆ ἀποτύπωση σέ ἐπίπεδο κτηρίου ἤ μεμονωμένου μνημείου, οἱ ἐμπορικοί δορυφόροι WorldView ἀποτελοῦν τό κορυφαῖο ἐργαλεῖο.

Ἡ ἐξαιρετικῶς ὑψηλή ἀνάλυσις ἐπιτρέπει τήν σχεδίαση ἀκριβῶν ἀρχαιολογικῶν διαγραμμάτων (plot plans) χωρίς ἀνασκαφή. Οἱ ἐξειδικευμένες ζῶνες SWIR μποροῦν νά διαπε-ράσουν ἐν μέρει τήν ξηρή ἄμμο ἤ τήν ἀραιή βλάστηση, ἐνῷ ἐπιτρέπουν καί τήν φασματική διαφοροποίηση τῶν ὑλικῶν κατασκευῆς (π.χ. διαχωρισμός ἀρχαί-ας πλινθοδομῆς ἀπό τό φυσικό ἀργιλικό ἔδαφος).

Ἡ ἐπιλογή τῆς δορυφορικῆς βάσεως δεδομένων καθορίζεται ἀπό τό ἐρευνητικό ἐρώτημα. Ἡ μακροσκοπική ἀρχαιολογία τοπίου καί ὁ ἐντοπισμός θέσεων σέ μεγάλες ἐκτάσεις βασίζονται στήν συστηματική καί δωρεάν ροή δεδομένων τῶν Sentinel-2 καί Landsat. Ἀντι-θέτως , ἡ λεπτομερής ἀποτύπωσις, ἡ προστασία ἀπό τήν λαθρανασκαφή καί ἡ προετοιμασία μιᾶς στοχευμένης ἀνασκαφικῆς περιόδου ἀπαιτοῦν τήν ἐπιστρά-τευση τῶν VHR αἰσθητήρων τῆς σειρᾶς WorldView.

Ἕνα ἐπιτυχημένο παράδειγμα ἐφαρμογῆς… διαστημικῆς Ἀρχαιολογίας Σέ ἔρευνα ἀπό δορυφόρο μέ ὑπέρυθρες ἀκτῖνες, στήν περιοχή τῆς Σακκάρα, στήν Αἴγυπτο, εὑρέθησαν 17 ἄγνωστες πυραμίδες ἀνάμεσα σέ 3.000 ἀρχαίους αἰγυπτιακούς οἰκισμούς καί 1.000 τάφους.

Πρωτοπόρος καί ἐπί κεφαλῆς τῆς ἐρεύνης ἦταν ἡ Ἀμερικανίς αἰγυπτιολόγος δρ Σάρα Πάρσακ τοῦ Πανεπιστη-μίου τῆς Ἀλαμπάμα στό Μπέρμιγχαμ, ἡ ὁποία ἐδήλωσε ἔκθαμβος μέ ὅσα ἔχει ἀνακαλύψει ἡ ὁμάδα της στήν Σακκάρα, σέ τοποθεσίες τῆς Αἰγύπτου.

Ἡ κ. Πάρσακ εἶπε στό BBC ὅτι «πραγματοποιούσαμε αὐτή τήν ἔρευνα ἐντα-τικά γιά περισσότερο ἀπό ἕναν χρόνο. Μποροῦσα νά παρακολουθῶ τά δεδομέ-να καθώς αὐτά ἀναδύονταν, ἀλλά γιά μένα ἡ στιγμή τοῦ “εὕρηκα” ἦρθε ὅταν μποροῦσα νά κάνω ἕνα βῆμα πίσω καί νά κοιτάξω ὅλα αὐτά πού εἴχαμε βρεῖ καί δέν μποροῦσα νά πιστέψω πῶς ἦταν δυνατόν νά ἐντοπίσουμε τόσο πολλές τοποθεσίες σέ ὅλη τήν Αἴγυπτο».

Ἐτόνισε δέ πώς «ἀνακαλύψαμε μόνο τίς τοποθεσί-ες πού βρίσκονται κοντά στήν ἐπιφάνεια. Ὑπάρχουν χιλιάδες ἐπί πλέον τοποθε-σίες πού ὁ Νεῖλος ἔχει καλύψει μές στίς λάσπες του. Αὐτή εἶναι μόνο ἡ ἀρχή». Ἡ ἐπιστημονική ὁμάς ἀπεκρυπτογράφησε τά εὑρήματα ἀπό εἰκόνες δορυφόρων πού εὑρίσκοντο σέ τροχιά 700 χιλιομέτρων ἄνωθεν τῆς ἐπιφανείας τῆς Γῆς καί οἱ ὁποῖοι διαθέτουν τόσο ἰσχυρές φωτογραφικές μηχανές πού δύνανται νά ἐντοπίσουν εὑρήματα μέ διάμετρο μικροτέρα τοῦ μέτρου.

Μέ ὑπέρυθρο ἀπεικόνιση ἐντοπίζονται τά εἴδη τῶν διαφορετικῶν ὑλικῶν κάτωθι τοῦ ὑπεδάφους. Ἡ Σάρα Πάρσακ προέβλεψε ὅτι ἡ νέα τεχνολογία «μᾶς ἐπιτρέπει νά εἴμαστε πιό συγκεντρωμένοι στό ἔργο πού κάνουμε. Ἀντιμετωπίζοντας μιά μνημειώδη ἀρχαιολογική τοποθεσία, δέν ξέρεις ἀπό ποῦ νά ἀρχίσεις. Εἶναι σημαντικό ἐργαλεῖο γιά νά ἑστιάζουμε στό ποῦ κάνουμε ἀνασκαφή.

Μᾶς δίνει μεγαλύτερη ἀντίληψη γιά τά ἀρχαιολογικά μνημεῖα. Πρέπει νά σκεφτόμαστε σέ μεγαλύτερο εὖρος καί αὐτό εἶναι κάτι πού μᾶς ἐπιτρέπουν οἱ δορυφόροι. Ὁ Ἰντιάνα Τζόουνς εἶναι παλαιᾶς σχολῆς. Ἔχουμε προχωρήσει ἀπό τήν ἐποχή τοῦ Ἴντι, λυπᾶμαι, Χάρρισον Φόρντ».