«Γαλάζια Πατρίδα»: δόγμα ἤ διοίκηση τῆς θάλασσας;

τῆς Στέλλας Κυβέλου*

Οι τουρκικές ἀποφάσεις γιά δύο θαλάσσια πάρκα δέν δημιουργοῦν ἔννομα τετελεσμένα. Μποροῦν ὅμως νά ὑπηρετήσουν κάτι ἐξ ἴσου ἀνησυχητικό: τή σταδιακή μετατροπή μιᾶς γεωπολιτικῆς διεκδικήσεως σέ διοικητική πρακτική ἐπί τοῦ πεδίου.

Ἡ ἀπόφαση τῆς Τουρκίας νά θέτει ἕνα βαθύτερο ἐρώτημα: ἐπιχειρεῖ ἡ Ἄγκυρα νά μετατρέψει τή «Mavi Vatan» ἀπό γεωπολιτικό δόγμα καί χάρτη διεκδικήσεων σέ σύστημα διοικήσεως τοῦ θαλασσίου χώρου; Οἱ προεδρικές ἀποφάσεις τῆς 15ης Αὐγούστου 2026 ἀφοροῦν στό Fethiye-Kaş Marine National Park, ἀπέναντι ἀπό τήν ἐξαιρετικά εὐαίσθητη περιοχή τοῦ Καστελλορίζου, καί τό North Aegean Marine National Park, πρός τή θαλάσσια ζώνη μεταξύ Λήμνου καί Σαμοθράκης.

Κατά τήν ἑλληνική ἀντίδραση, οἱ ὁριοθετήσεις τους ὑπερβαίνουν τήν τουρκική δικαιοδοσία. Ἡ ἀπάντηση τοῦ ἑλληνικοῦ Ὑπουργείου Ἐξωτερικῶν ἦταν νομικῶς ὀρθή: μονομερεῖς ἐσωτερικές πράξεις δέν μποροῦν νά παράγουν δικαιώματα εἰς βάρος τρίτου κράτους οὔτε νά μεταβάλουν τό καθεστώς τῆς ἑλληνικῆς ὑφαλοκρηπῖδας. Δέν δημιουργοῦν, συνεπῶς, νόμιμα τετελεσμένα. Ἡ διαπίστωση αὐτή εἶναι ἀναγκαία, ἀλλά ὄχι ἐπαρκής. Διότι, ἄν καί δέν παράγονται διεθνῆ δικαιώματα, ἡ ἀπόπειρα παραγωγῆς διοικητικῆς πραγματικότητος εἶναι σαφής.

Ἀπό τόν χάρτη στή διοικητική πράξη Ἐπί χρόνια ἡ «Γαλάζια Πατρίδα» λειτουργοῦσε πρωτίστως ὡς δόγμα, πολιτικό ἀφήγημα καί χαρτογραφική ἀπεικόνιση μιᾶς ἀκραίως διευρυμένης τουρκικῆς ἀντιλήψεως γιά τόν θαλάσσιο χῶρο. Σήμερα, οἱ διεκδικήσεις ἀποκτοῦν σταδιακῶς χωροταξικούς χάρτες, περιβαλλοντικές ὁριοθετήσεις, κανονιστικές πράξεις καί θεσμικά ἐργαλεῖα. Τό δόγμα ἐπιχειρεῖ νά ἀποκτήσει διοικητικό σῶμα.

Γιά τόν λόγο αὐτό, κρίσιμη δέν εἶναι μόνον ἡ ἔκδοση τῶν δύο ἀποφάσεων, ἀλλά αὐτά τά ὁποῖα θά ἀκολουθήσουν. Θά συνοδευθοῦν τά «πάρκα» ἀπό σχέδια διαχειρίσεως; Θά ἐπιβληθοῦν περιορισμοί στήν ἁλιεία; Θά ἀπαιτηθοῦν τουρκικές ἄδειες, θά καθορισθοῦν χρήσεις καί ζῶνες προστασίας, θά πραγματοποιοῦνται ἐπιτηρήσεις καί ἔλεγχοι ἤ θά ἐκδίδονται ὁδηγίες πρός ἐρευνητικά σκάφη καί ἄλλους χρῆστες τῆς θάλασσας;

Ἐάν συμβοῦν τά παραπάνω, ἡ διεκδίκηση θά περάσει ἀπό τό ἐπίπεδο τοῦ χάρτη στό ἐπίπεδο τῆς ἐφαρμογῆς. Οἱ πρακτικές αὐτές δέν θά ἀποκτήσουν αὐτομάτως διεθνῆ νομιμότητα. Θά ἐπιδιώξουν, ὅμως, νά δημιουργήσουν διοικητική κανονικότητα: δηλαδή τήν εἰκόνα ὅτι μιά τουρκική Ἀρχή σχεδιάζει, ρυθμίζει, ἀδειοδοτεῖ καί ἐλέγχει τόν συγκεκριμένο θαλάσσιο χῶρο.

Ἡ οἰκολογία ὡς ὄχημα γεωπολιτικῆς

Τά θαλάσσια πάρκα ἀποτελοῦν ἐργαλεῖα διακυβερνήσεως: προϋποθέτουν ὁριοθέτηση, στόχους προστασίας, ρύθμιση χρήσεων, ἐπιστημονική παρακολούθηση καί, κυρίως, μιά Ἀρχή ἁρμόδια νά ἀποφασίζει ποιός κάνει τί καί ποῦ. Ἔτσι, ἕνα ἐργαλεῖο τό ὁποῖο δημιουργήθηκε γιά τήν προστασία τῆς βιοποικιλότητας μπορεῖ, σέ μή ὁριοθετημένες ἤ ἀμφισβητούμενες θαλάσσιες ζῶνες, νά χρησιμοποιηθεῖ ὡς ὄχημα μονομεροῦς χωρικῆς διεκδικήσεως. Ἡ προστασία τοῦ περιβάλλοντος, ἄν καί δέν νομιμοποιεῖ τήν αὐθαίρετη ἄσκηση δικαιοδοσίας, μπορεῖ νά τῆς προσφέρει θεσμικό περίβλημα καί διεθνῶς εὔηχη γλῶσσα.

Αὐτό ἀκριβῶς πρέπει νά ἀποτρέψει ἡ Ἑλλάς: ὄχι ἕνα ἀνύπαρκτο νομικό ἀποτέλεσμα, ἀλλά τή συσσώρευση de facto διοικητικῶν πρακτικῶν. Ἡ ἐπανάληψη χαρτογραφήσεων, σχεδιασμοῦ, ἐπιτηρήσεως, ἐλέγχων καί ἀδειοδοτήσεων, ἐπιχειρεῖ καταδήλως νά κανονικοποιήσει τήν κρατική παρουσία. Ἡ ἀπουσία νομικοῦ τετελεσμένου δέν συνεπάγεται ἀπουσία γεωπολιτικοῦ ἀποτελέσματος.

Ἡ Ἑλλάδα χρειάζεται πράξεις ὄχι μόνον διαβήματα

Ἡ ἐπίκληση τοῦ Διεθνοῦς Δικαίου παραμένει ἀδιαπραγμάτευτη. Δέν συνιστᾶ, ὅμως, ἀφ’ ἑαυτῆς ὁλοκληρωμένη θαλάσσια στρατηγική. Ἡ Ἑλλάδα ὀφείλει νά συνδέσει τή νομική θέση της μέ ἐνεργητική διακυβέρνηση: μονομερῆ ἀνακήρυξη Ἀποκλειστικῆς Οἰκονομικῆς Ζώνης (ΑΟΖ) στό Αἰγαῖο, συνορεύουσα ζώνη πέραν τῶν χωρικῶν ὑδάτων, ἄμεση ὁλοκλήρωση καί θεσμοθέτηση τῶν τεσσάρων Θαλάσσιων Χωροταξικῶν Σχεδίων, συνεκτική πολιτική θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχῶν, ἐπιστημονική παρακολούθηση, διαρκῆ χαρτογραφική τεκμηρίωση, ἐπιχειρησιακή παρουσία καί συστηματική διεθνῆ προβολή τῶν ἑλληνικῶν θέσεων.

Ἡ ἀπάντηση δέν μπορεῖ νά εἶναι ἕνας ἀνταγωνισμός μονομερῶν χαρτῶν καί περιβαλλοντικῶν χαρακτηρισμῶν. Πρέπει νά εἶναι μιά συνεκτική ἑλληνική πολιτική γιά τή θάλασσα, ἀπολύτως θεμελιωμένη στό Διεθνές Δίκαιο, ἀλλά ἱκανή νά μετατρέπει τά δικαιώματα σέ σχεδιασμό, θεσμούς, προστασία καί παρουσία.

Τό οὐσιαστικό μήνυμα τῶν νέων τουρκικῶν θαλάσσιων πάρκων εὑρίσκεται στήν ἀπόπειρα μετατροπῆς τῆς «Γαλάζιας Πατρίδας» ἀπό δόγμα σέ διοίκηση. Ἡ Ἑλλάδα δέν ἀρκεῖ νά δηλώνει ὅτι αὐτή ἡ ἀπόπειρα εἶναι νομικῶς ἀνίσχυρη. Ὀφείλει νά ἐμποδίσει, ἐγκαίρως καί ἀποφασιστικῶς, τήν κανονικοποίησή της ἐπί τοῦ πεδίου. Καί ὅσο παραμένει ἡ τελευταία χώρα τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἕνωσης χωρίς θεσμοθετημένα Θαλάσσια Χωροταξικά Σχέδια, ἀφήνει ἕνα στρατηγικό κενό τό ὁποῖο δέν δικαιοῦται ἐπ’ οὐδενί νά ἀγνοεῖ.

*Καθηγήτρια Θαλάσσιου Χωροταξικοῦ Σχεδιασμοῦ στό Πάντειο Πανεπιστήμιο καί ἐμπειρογνώμων τῆς ΕΕ γιά τόν ΘΧΣ στήν Ἀνατολική Μεσόγειο.