Πυρκαϊές – Κλιματική κρίσις: Ἡ ἑπομένη ἡμέρα

Τό οἰκονομικό βάρος τῶν καταστροφῶν καί τά «καμπανάκια» γιά ὑποδομές καί τουρισμό

Ἡ φετινή ἀντιπυρική περίοδος ἐπιβεβαιώνει μέ τόν πλέον ἐμφατικό τρόπο ὅτι οἱ δασικές πυρκαϊές δέν ἀποτελοῦν πλέον ἕνα ἐποχικό φαινόμενο ἀλλά μία μόνιμο παράμετρο τῆς κλιματικῆς κρίσεως μέ βαθειές οἰκονομικές, περιβαλλοντικές καί κοινωνικές ἐπιπτώσεις.

Ἡ ἑπομένη ἡμέρα ὅμως δέν περιορίζεται στήν καταγραφή τῶν καμένων ἐκτάσεων καί στήν ἀποζημίωση τῶν πληγέντων. Ἀφορᾶ στό συνολικό κόστος πού καλεῖται νά διαχειρισθεῖ ἡ χώρα, ἀπό τήν ἀποκατάσταση τῶν φυσικῶν οἰκοσυστημάτων ἕως τήν θωράκιση κρισίμων ὑποδομῶν καί τήν διατήρηση τῆς ἀνταγωνιστικότητος τοῦ ἑλληνικοῦ τουρισμοῦ.

• Tοῦ Γιῶργου Μ. Ατσαλάκη

Ἀναλυτικῶς, ἡ περίπτωσις τῆς Δυτικῆς Ἀττικῆς ἀποτελεῖ ἴσως τό πιό χαρακτηριστικό παράδειγμα τῆς πιέσεως πού ἀσκεῖ ἡ κλιματική ἀλλαγή στά μεσογειακά οἰκοσυστήματα. Συμφώνως μέ τά στοιχεῖα τοῦ Meteo καί τίς δορυφορικές ἀποτυπώσεις τοῦ Copernicus καί τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Συστήματος Πληροφορήσεως γιά τίς Δασικές Πυρκαϊές (EFFIS), ἕξι μεγάλες πυρκαϊές ἀπό τό 2017 ἕως τίς ἀρχές Αὐγούστου τοῦ 2026 ἔχουν καταστρέψει περισσότερα τῶν 430.000 στρεμμάτων στήν Περιφερειακή Ἑνότητα.

Πρόκειται περί τοῦ 43% σχεδόν τῆς συνολικῆς ἐκτάσεως τῆς περιοχῆς, ἐνῷ στίς δασικές ἐκτάσεις ἡ εἰκόνα εἶναι ἀκόμη πιό δραματική: περίπου τό 64% τῶν δασῶν ἔχει παραδοθεῖ στίς φλόγες ἐντός μίας δεκαετίας.

Μάλιστα, ἡ τελευταία πυρκαϊά στόν Κιθαιρῶνα προστίθεται σέ μία ἁλυσίδα καταστροφικῶν συμβάντων πού ἔχουν ἀλλάξει ριζικῶς τόν χάρτη τῆς Ἀττικῆς. Ἀπό τήν Πάρνηθα καί τά Δερβενοχώρια ἕως τήν Βαρυμπόμπη, τό Μάτι, τήν Πεντέλη, τά Γεράνεια, τήν Κινέτα, τόν Κάλαμο καί τόν Κουβαρᾶ, περίπου 700.000 στρέμματα ἔχουν καεῖ ἀπό τό 2017 μέχρι σήμερα, ἀφήνοντας πίσω τους ἕνα φυσικό περιβάλλον πού δυσκολεύεται πλέον νά ἀνακάμψει μέ φυσικούς ρυθμούς.

«Καμπανάκι»

Στό φόντο αὐτό, οἱ ἐπιστήμονες προειδοποιοῦν ὅτι ἡ ἐπανάληψις πυρκαϊῶν στίς ἴδιες περιοχές ἐντός συντόμων χρονικῶν διαστημάτων μειώνει δραστικῶς τίς δυνατότητες φυσικῆς ἀναγεννήσεως τῶν οἰκοσυστημάτων. Στήν Δυτική Ἀττική, δέ, δεκάδες χιλιάδες στρεμμάτων εἶχαν καεῖ καί κατά τίς προηγούμενες δύο δεκαετίες, γεγονός πού αὐξάνει σημαντικῶς τόν κίνδυνο μονίμου ὑποβαθμίσεως, διαβρώσεως τῶν ἐδαφῶν καί ἐρημοποιήσεως. Ἰδιαίτερη ἀνησυχία προκαλεῖ ἡ καταστροφή ἐκτάσεων μέ ἐλάτη, ἕνα εἶδος ἄνευ οὐσιαστικῶν μηχανισμῶν προσαρμογῆς στήν φωτιά, γεγονός πού καθιστᾶ ἐξαιρετικῶς δύσκολη τήν ἀποκατάσταση.

Τήν ἰδία ὥρα, τά πρῶτα στοιχεῖα τοῦ WWF Ἑλλάς δεικνύουν ὅτι μόνον ἐντός ὀλίγων ἡμερῶν οἱ πρόσφατες πυρκαϊές ἐπηρέασαν περισσότερα τῶν 180.000 στρεμμάτων σέ περιοχές ὅπως ἡ Κρήτη, ἡ Πάρος, ἡ νότιος Βοιωτία καί ἡ Δυτική Ἀττική, ἐνῷ ἡ συνολική καμένη ἔκτασις ἐκτιμᾶται ὅτι θά ὑπερβεῖ τά 200.000 στρέμματα, καθώς ὁλοκληρώνονται οἱ δορυφορικές χαρτογραφήσεις. Παραλλήλως, χιλιάδες κάτοικοι καί ἐπισκέπτες ἠναγκάσθησαν νά ἐγκαταλείψουν σπίτια καί καταλύματα, ἐνῷ οἱ ζημίες σέ κατοικίες, ἐπιχειρήσεις, ἀγροτικές ἐγκαταστάσεις, καλλιέργειες καί δίκτυα ὑποδομῶν δημιουργοῦν ἕνα πολυεπίπεδο οἰκονομικό ἀποτύπωμα, πού θά ἀποτιμηθεῖ σέ βάθος χρόνου.

Τό κόστος αὐτό ὑπερβαίνει κατά πολύ τίς ἀμέσους ἀποζημιώσεις. Περιλαμβάνει τίς παρεμβάσεις ἀντιδιαβρωτικῆς προστασίας, τά ἔργα ἀποκαταστάσεως, τήν ἀπώλεια φυσικοῦ κεφαλαίου, τήν μείωση τῆς παραγωγικότητος σέ ἀγροτικές περιοχές, ἀλλά καί τίς ἐπιπτώσεις στήν δημοσία ὑγεία ἀπό τήν ἀτμοσφαιρική ρύπανση. Πρόκειται περί μιᾶς διαρκοῦς ἐπιβαρύνσεως, πού ἐπηρεάζει τόσο τούς κρατικούς προϋπολογισμούς ὅσο καί τήν οἰκονομική δραστηριότητα, ἐπιβεβαιώνοντας ὅτι ἡ κλιματική κρίσις μετατρέπεται πλέον σέ κρίσιμο οἰκονομικό παράγοντα.

Ἡ εἰκόνα δέν ἀφορᾶ μόνον στήν Ἑλλάδα. Σέ ὁλόκληρο τήν Νότιο Εὐρώπη, οἱ ἀκραῖες θερμοκρασίες, ἡ παρατεταμένη ξηρασία καί οἱ ἰσχυροί ἄνεμοι διαμορφώνουν ἕνα νέο περιβάλλον κινδύνου, στό ὁποῖο οἱ φυσικές καταστροφές ἀποκτοῦν ὁλοένα μεγαλύτερο δημοσιονομικό ἀποτύπωμα. Συμφώνως, μάλιστα, μέ ἀνάλυση τῶν «Financial Times», τό κόστος ἀποκαταστάσεως τῶν φετινῶν πυρκαϊῶν σέ Γαλλία, Ἱσπανία, Πορτογαλία, Ρουμανία καί Ἑλλάδα ἔχει ἤδη ὑπερβεῖ τά 3,1 δισ. εὐρώ, χωρίς νά περιλαμβάνονται οἱ ζημίες σέ κατοικίες, ἐπιχειρήσεις, καλλιέργειες, τουριστικές δραστηριότητες καί οἱ μακροπρόθεσμοι συνέπειες στήν οἰκονομία.

Τό ποσό αὐτό ὑπερβαίνει ἤδη τόν μέσο ἐτήσιο ἀντίκτυπο πού ὑπολογίζει ἡ Εὐρωπαϊκή Ἐπιτροπή γιά τό σύνολο τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἑνώσεως, γεγονός πού καταδεικνύει ὅτι τό κόστος τῆς κλιματικῆς προσαρμογῆς αὐξάνεται μέ ταχυτέρους ρυθμούς ἐν συγκρίσει μέ τίς μέχρι σήμερα προβλέψεις.

Ἐκ τῆς εὐρωπαϊκῆς ἐμπειρίας, μάλιστα, προκύπτει ὅτι τό μεγαλύτερο οἰκονομικό βάρος τῶν πυρκαϊῶν δέν ἀποτυπώνεται στίς πρῶτες ἐκτιμήσεις. Οἱ δαπάνες ἀποκαταστάσεως ἀποτελοῦν μόνον τήν κορυφή τοῦ παγόβουνου, καθώς ἀκολουθοῦν οἱ ἀπώλειες στήν παραγωγή, ἡ ἐπιβάρυνσις τῶν ἀσφαλιστικῶν συστημάτων, οἱ ἐπιπτώσεις στήν ὑγεία, ἀλλά καί ἡ ἀνάγκη γιά νέες ἐπενδύσεις σέ ὑποδομές καί μηχανισμούς πολιτικῆς προστασίας. Οἰκονομολόγοι πού μελετοῦν τίς συνέπειες τῆς κλιματικῆς ἀλλαγῆς ἐπισημαίνουν ὅτι τό πραγματικό κόστος μπορεῖ νά εἶναι πολλαπλάσιο ἐκείνου πού καταγράφεται ἀμέσως μετά ἀπό μία φυσική καταστροφή, ἰδιαιτέρως ὅταν οἱ πυρκαϊές ἐπηρεάζουν περιοχές μέ ὑψηλή οἰκονομική δραστηριότητα ἤ πλησιάζουν μεγάλα ἀστικά κέντρα.

Οἱ ὑποδομές

Γιά τήν Ἑλλάδα, ἡ συζήτησις μετατοπίζεται πλέον ἀπό τήν ἀντιμετώπιση τῆς ἑκάστοτε κρίσεως στήν συνολική ἀνθεκτικότητα τῶν ὑποδομῶν. Οἱ πρῶτες ἔρευνες γιά τά αἴτια ἀρκετῶν πυρκαϊῶν ἀνέδειξαν γιά ἀκόμη μία φορά τήν σημασία τῆς συντηρήσεως τῶν δικτύων ἠλεκτρικῆς ἐνεργείας, καθώς σέ ἀρκετές περιπτώσεις ἡ ἐκδήλωσις τῶν πυρκαϊῶν συνδέεται μέ βλάβες ἤ ἀστοχίες τοῦ δικτύου. Παραλλήλως, κατεγράφησαν περιστατικά πού σχετίζονται μέ ἀνεπαρκῆ μέτρα πυρασφαλείας σέ χώρους διαχειρίσεως ἀπορριμμάτων, ἀλλά καί ἀνθρώπινες δραστηριότητες πού, ὑπό ἀκραῖες καιρικές συνθῆκες, ἐλειτούργησαν ὡς ἑστίες ἀναφλέξεως.

Τά εὑρήματα αὐτά ἐπαναφέρουν στό προσκήνιο τήν ἀνάγκη γιά ἐκτεταμένες ἐπενδύσεις σέ κρισίμους ὑποδομές. Ἡ ἀναβάθμισις τοῦ ἠλεκτρικοῦ δικτύου, ἡ ἀποτελεσματικώτερη διαχείρισις τῶν ἀπορριμμάτων, ἡ ἀξιοποίησις συγχρόνων συστημάτων ἐγκαίρου προειδοποιήσεως καί ἡ συστηματική διαχείρισις τῆς δασικῆς καυσίμου ὕλης δέν ἀποτελοῦν πλέον μόνον περιβαλλοντικές παρεμβάσεις. Συνδέονται ἀμέσως μέ τήν οἰκονομική ἀνθεκτικότητα τῆς χώρας, καθώς κάθε μεγάλη πυρκαϊά δημιουργεῖ ἕνα διαρκῶς αὐξανόμενο δημοσιονομικό κόστος πού ἐπιβαρύνει δημοσίους πόρους καί περιορίζει τίς δυνατότητες ἀναπτυξιακῶν ἐπενδύσεων.

Ὁ τουρισμός

Ἐξ ἴσου κρίσιμος εἶναι καί ἡ διάστασις τοῦ τουρισμοῦ, ἑνός κλάδου πού συνεισφέρει καθοριστικῶς στό ἑλληνικό ΑΕΠ καί παραμένει ἰδιαιτέρως εὐαίσθητος στήν διεθνῆ εἰκόνα τῆς χώρας. Εἰδικῶς οἱ πρόσφατοι πυρκαϊές στήν νότιο πλευρά τοῦ Ρεθύμνου καί στήν Πάρο συνέπεσαν μέ τήν κορύφωση τῆς θερινῆς περιόδου καί μέ μιά συγκυρία κατά τήν ὁποία οἱ ἀποφάσεις τῶν ταξιδιωτῶν λαμβάνονται κυριολεκτικῶς τήν τελευταία στιγμή. Ἄν καί, συμφώνως μέ παράγοντες τῆς ἀγορᾶς, δέν ἔχει καταγραφεῖ μέχρι στιγμῆς κῦμα ἀκυρώσεων, ἀρκετοί ἐπαγγελματίες κάνουν λόγο γιά προσωρινή ἐπιβράδυνση τῶν νέων κρατήσεων, καθώς οἱ εἰκόνες ἀπό τά πύρινα μέτωπα ἀναπαρήχθησαν ἐκτενῶς ἀπό τά διεθνῆ μέσα ἐνημερώσεως.

Ἡ περίπτωσις τῆς Πάρου ἀπέκτησε, μάλιστα, ἰδιαίτερη διεθνῆ προβολή, καθώς ξένα μέσα ἐνημερώσεως συνέδεσαν τήν πυρκαϊά μέ τά χρόνια προβλήματα πού ἀντιμετωπίζουν οἱ ὑποδομές τοῦ νησιοῦ. Ἡ ἔντονος τουριστική ἀνάπτυξις τῶν τελευταίων ἐτῶν ἔχει αὐξήσει σημαντικῶς τίς ἀνάγκες σέ βασικές ὑπηρεσίες, ἀπό τήν διαχείριση ἀπορριμμάτων μέχρι τίς ὑποδομές ὑδρεύσεως, ἀποχετεύσεως καί ἠλεκτροδοτήσεως. Τό γεγονός ὅτι ἕνα νησί μέ περίπου 15.000 μονίμους κατοίκους φιλοξενεῖ σχεδόν ἕνα ἑκατομμύριο ἐπισκέπτες ἐτησίως ἀναδεικνύει τίς πιέσεις πού ἀσκοῦνται στίς διαθεσίμους ὑποδομές καί τήν σημασία τοῦ ἐγκαίρου σχεδιασμοῦ. Ἡ ἐμπειρία τῆς Ρόδου τό 2023 πάντως ἔχει δείξει ὅτι οἱ μακροπρόθεσμοι ἐπιπτώσεις μποροῦν νά περιορισθοῦν ὅταν ἡ ἀποκατάστασις τῶν ζημιῶν συνοδεύεται ἀπό ταχεῖα ἐπαναφορά τῆς κανονικότητος καί συντονισμένη ἐπικοινωνία πρός τίς ἀγορές τοῦ ἐξωτερικοῦ. Τό ζητούμενο ὡστόσο δέν εἶναι μόνον ἡ διαχείρισις τῆς εἰκόνος ἀλλά κυρίως ἡ οὐσιαστική ἐνίσχυσις τῆς ἀνθεκτικότητος τῶν προορισμῶν ἀπέναντι στά ὁλοένα συχνότερα ἀκραῖα καιρικά φαινόμενα.

Οἱ ἐπιστήμονες προειδοποιοῦν ὅτι ἡ κλιματική κρίσις αὐξάνει τόσο τήν συχνότητα ὅσο καί τήν ἔνταση τῶν μεγάλων πυρκαϊῶν, γεγονός πού μεταβάλλει ὁριστικῶς τά δεδομένα γιά τήν Μεσόγειο. Γιά τήν Ἑλλάδα, αὐτό σημαίνει ὅτι ἡ πρόληψις δέν μπορεῖ πλέον νά περιορίζεται στήν ἐνίσχυση τῆς πυροσβέσεως. Προϋποθέτει ὁλοκληρωμένη διαχείριση τῶν δασῶν, συντήρηση κρισίμων δικτύων, ἀξιοποίηση τῆς ἐπιστημονικῆς γνώσεως, συγχρόνους ὑποδομές καί πιό στενό συντονισμό μεταξύ κράτους, αὐτοδιοικήσεως καί ἰδιωτικοῦ τομέως.

Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΟΥ ΠΛΗΘΩΡΙΣΜΟΥ ΔΕΝ ΕΠΙΤΡΕΠΕΙ ΕΦΗΣΥΧΑΣΜΌ

Παρά τήν μικρή ἀποκλιμάκωση τοῦ ρυθμοῦ ἀνόδου τοῦ πληθωρισμοῦ στήν Ἑλλάδα, τά μηνύματα γιά τήν πορεία τῆς ἀκριβείας παραμένουν ἀντιφατικά καί δέν ἀφήνουν περιθώρια ἐφησυχασμοῦ. Οἱ ἐπίμονες αὐξήσεις στό ἐνεργειακό κόστος ἀλλά καί στίς τιμές παραγωγοῦ δεικνύουν ὅτι οἱ πιέσεις στήν οἰκονομία ἐξακολουθοῦν νά εἶναι ἰσχυρές καί ἐνδέχεται νά μεταφερθοῦν συντόμως στά ράφια τῆς ἀγορᾶς. Τήν ἰδία στιγμή, οἱ μειώσεις πού καταγράφονται στά σοῦπερ μάρκετ ἀφοροῦν κυρίως σέ συγκεκριμένες κατηγορίες προϊόντων καί δέν ἀντανακλοῦν τήν συνολική ἐπιβάρυνση πού βιώνουν τά νοικοκυριά, εἰδικῶς στά μέτωπα τῶν Ὑπηρεσιῶν.

Ἀναποφεύκτως, οἱ πολῖτες ἐξακολουθοῦν νά θεωροῦν τήν ἀκρίβεια ὡς τό σημαντικώτερο οἰκονομικό πρόβλημα καί ζητοῦν οὐσιαστικές παρεμβάσεις, ὅπως ἡ μείωσις τοῦ ΦΠΑ καί τῶν φόρων στά καύσιμα. Ἑπομένως, ἡ συγκράτησις τοῦ πληθωρισμοῦ δέν ἀρκεῖ ἀπό μόνη της. Ἀπαιτοῦνται σταθερές καί ἀποτελεσματικές πολιτικές πού θά ἐνισχύσουν τό διαθέσιμο εἰσόδημα καί θά περιορίσουν τό κόστος ζωῆς.