Ἡ ἐξόρυξις ἀπό μόνη της δέν ἀρκεῖ. Ἄν ἡ πρώτη ὕλη ἐγκαταλείπει τήν Εὐρώπη γιά νά ὑποστεῖ ἐπεξεργασία ἀλλοῦ, τότε σημαντικό μέρος τῆς προστιθεμένης ἀξίας καί τῆς στρατηγικῆς αὐτονομίας χάνεται
Ἡ «μάχη» γιά τόν ἔλεγχο τῶν κρισίμων πρώτων ὑλῶν ἐξελίσσεται σέ μία ἀπό τίς σημαντικώτερες οἰκονομικές καί γεωπολιτικές ἀναμετρήσεις τῆς ἐποχῆς.
Λίθιο, χαλκός, νικέλιο, κοβάλτιο, γραφίτης καί σπάνιες γαῖες εὑρίσκονται στόν πυρῆνα ἑνός νέου παραγωγικοῦ μοντέλου, καθώς εἶναι ἀπαραίτητα στοιχεῖα γιά τίς μπαταρίες, τά ἠλεκτρικά δίκτυα, τίς ἀνανεώσιμες πηγές ἐνεργείας, τούς ἡμιαγωγούς, ἀλλά καί τήν ἀμυντική βιομηχανία.
- Tοῦ Γιῶργου Μ. Ατσαλάκη
Γιά τήν Εὐρώπη, ἑπομένως, ἡ ἀνάπτυξις ἐξορυκτικῆς καί μεταποιητικῆς δραστηριότητος δέν ἀποτελεῖ πλέον ἁπλῶς μιά βιομηχανική ἐπιλογή. Συνδέεται εὐθέως μέ τήν ἀνάγκη περιορισμοῦ ἐξαρτήσεων πού οἰκοδομήθηκαν ἐπί δεκαετίες καί οἱ ὁποῖες, σέ ἕνα περιβάλλον ἐμπορικῶν περιορισμῶν καί αὐξανομένων γεωπολιτικῶν ἐντάσεων, ἀποκτοῦν πλέον σαφῆ διάσταση οἰκονομικῆς ἀσφαλείας.
Δέν εἶναι τυχαῖο, δέ, ὅτι ὁ Διεθνής Ὀργανισμός Ἐνεργείας (IEA – International Energy Agency) ἐκτιμᾶ ὅτι στό βασικό του σενάριο ἡ συνολική ζήτησις γιά κρίσιμα ὀρυκτά θά φθάσει σχεδόν στό διπλάσιο ἕως τό 2040, ἐνῷ ἡ ζήτησις γιά λίθιο ἀναμένεται νά ὑπερτριπλασιασθεῖ. Ὁ χαλκός, ἀπό τήν ἄλλη πλευρά, ἀναμένεται νά παρουσιάσει τήν μεγαλύτερη αὔξηση σέ ἀπολύτους ποσότητες, καθώς ἀποτελεῖ βασικό συστατικό τοῦ ἐξηλεκτρισμοῦ, τῶν δικτύων καί τῶν νέων ἐνεργειακῶν τεχνολογιῶν.
Στό φόντο αὐτό, ἡ μεγάλη πρόκλησις, μέ βάση τήν ἀγορά, ἐκτείνεται καί πέραν τῶν περιοχῶν στίς ὁποῖες εὑρίσκονται τά κοιτάσματα. Ἀκόμη πιό κρίσιμο εἶναι τό ποῦ πραγματοποιοῦνται ἡ ἐπεξεργασία καί ἡ διύλισις τῶν ὑλικῶν. Σέ ἀρκετές περιπτώσεις, ἡ παραγωγική ἁλυσίδα εἶναι συγκεντρωμένη σέ περιορισμένο ἀριθμό χωρῶν. Μάλιστα, ὁ IEA ἐπισημαίνει ὅτι ἡ συγκέντρωσις αὐτή ἐνισχύθηκε περαιτέρω τό 2025 γιά ἀρκετά βασικά ὀρυκτά, ἐνῷ οἱ περιορισμοί στίς ἐξαγωγές κατέστησαν σαφές ὅτι οἱ ἐφοδιαστικές ἁλυσίδες μποροῦν νά μετατραποῦν ταχέως σέ ἐργαλεῖο γεωπολιτικῆς πιέσεως.
Ἡ εὐρωπαϊκή στρατηγική καί τό ἐπενδυτικό κενό
Ἡ ἀπάντησις τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἑνώσεως ἀποτυπώνεται στόν Critical Raw Materials Act, ὅπου ἐτέθη ἕνας φιλόδοξος στόχος. Μέχρι τό 2030, θά πρέπει τοὐλάχιστον τό 10% τῶν ἐτησίων ἀναγκῶν σέ στρατηγικές πρῶτες ὗλες νά καλύπτεται ἀπό ἐξόρυξη ἐντός τῆς ΕΕ, τό 40% ἀπό εὐρωπαϊκή ἐπεξεργασία καί τό 25% ἀπό ἀνακύκλωση. Παραλλήλως, ἡ Ἕνωσις ἐπιδιώκει νά περιορίσει τήν ὑπερβολική ἐξάρτηση ἀπό μεμονωμένες τρίτες χῶρες. Θά πρέπει ὅμως, μέ βάση καί τά ὅσα ἀναφέρουν στελέχη τοῦ κλάδου, νά ἀξιοποιήσει εὐκαιρίες.
Οὐσιαστικῶς, ἡ εὐρωπαϊκή προοπτική δέν πρέπει νά περιορίζεται στά σημερινά σύνορα τῆς Ἑνώσεως. Ἡ Οὐκρανία καί οἱ χῶρες τῶν Δυτικῶν Βαλκανίων διαθέτουν ἀξιόλογο ὀρυκτό δυναμικό – ἀπό γραφίτη, τιτάνιο καί μαγγάνιο ἕως λίθιο, χαλκό, βόριο, κοβάλτιο καί νικέλιο.
Ἡ διεύρυνσις, ὑπό αὐτήν τήν ὀπτική, ἀποκτᾶ καί μιά βιομηχανική διάσταση. Ὅπως ἀναφέρεται ἀπό γνῶστες τοῦ κλάδου, ἡ στενώτερη σύνδεσις αὐτῶν τῶν οἰκονομιῶν μέ τήν εὐρωπαϊκή ἀγορά θά μποροῦσε νά συμβάλει στήν διαφοροποίηση τῶν ἐφοδιαστικῶν ἁλυσίδων. Ὅμως ἡ ἐξόρυξις ἀπό μόνη της δέν ἀρκεῖ. Ἄν ἡ πρώτη ὕλη ἐγκαταλείπει τήν Εὐρώπη γιά νά ὑποστεῖ ἐπεξεργασία ἀλλοῦ, τότε σημαντικό μέρος τῆς προστιθεμένης ἀξίας καί τῆς στρατηγικῆς αὐτονομίας χάνεται στήν ἑπομένη φάση τῆς ἁλυσίδος.
Ἐδῶ εὑρίσκεται ἴσως ἡ οὐσία τῆς νέας εὐρωπαϊκῆς πολιτικῆς. Ἡ πραγματική ἀξία δέν προκύπτει μόνον ἀπό τήν ἐξόρυξη, ἀλλά ἀπό τήν ἀνάπτυξη μιᾶς ὁλοκληρωμένης ἁλυσίδος – ἀπό τό ὀρυχεῖο καί τήν ἐπεξεργασία ἕως τά προηγμένα ὑλικά, τήν βιομηχανική χρήση καί τήν ἀνακύκλωση. Μιά τέτοια μετάβασις ἀπαιτεῖ ὅμως σημαντικά κεφάλαια, τεχνογνωσία, διαθέσιμο καί ἀνταγωνιστική ἐνέργεια, μεταφορικές ὑποδομές καί, ἐξ ἴσου σημαντικό, ἕνα σταθερό πλαίσιο περιβαλλοντικῆς ἐποπτείας. Χρειάζεται ἐπίσης κοινωνική συναίνεσις. Χωρίς ἀξιοπίστους κανόνες καί οὐσιαστική σχέση μέ τίς τοπικές κοινωνίες, ἀκόμη καί ἔργα ὑψηλῆς στρατηγικῆς σημασίας μπορεῖ νά εὑρεθοῦν ἀντιμέτωπα μέ καθυστερήσεις καί ἀντιδράσεις.
Μέσα σέ αὐτό τό νέο περιβάλλον, ἡ Ἑλλάς ἀναζητεῖ τήν θέση της στόν εὐρωπαϊκό χάρτη τῶν κρισίμων πρώτων ὑλῶν μέ ἀξιώσεις ἀλλά καί «βαρίδια». Ἡ πρόσφατος κινητοποίησις τοῦ Ὑπουργείου Περιβάλλοντος καί Ἐνεργείας γιά τήν χαρτογράφηση καί ἀξιολόγηση τῶν διαθεσίμων χρηματοδοτικῶν ἐργαλείων δείχνει, πάντως, μιά μετατόπιση τῆς συζητήσεως ἀπό τήν καταγραφή τοῦ γεωλογικοῦ δυναμικοῦ πρός τήν χρηματοδότηση καί τήν ἐμπορική ἀξιοποίησή του.
Γάλλιο, γερμάνιο, γραφίτης, ἀντιμόνιο, σπάνιες γαῖες, χαλκός καί βολφράμιο εὑρίσκονται στό ἐπίκεντρο τοῦ ἐνδιαφέροντος, ἐνῷ παλαιότερα κοιτάσματα καί περιοχές ἐρεύνης ἐπανέρχονται στόν χάρτη – ἀπό τήν Λακωνία ἕως τήν Θράκη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ἀποτελεῖ τό ἔργο Baux-Eu, Gallant καί Leader τῶν METLEN καί European Bauxites, τό ὁποῖο ἔχει ἐνταχθεῖ στά Στρατηγικά Ἔργα τοῦ CRMA. Ἡ σημασία του εὑρίσκεται ἀκριβῶς στήν σύνδεση τῆς ἐξορύξεως μέ τήν ἐπεξεργασία καί τήν παραγωγή βωξίτου, ἀλουμίνας, ἀλουμινίου καί γαλλίου. Πρόκειται γιά ἕνα μοντέλο πού ὑπερβαίνει τήν λογική τῆς ἁπλῆς ἐκμεταλλεύσεως ἑνός κοιτάσματος.
Οἱ Σκουριές ὡς δοκιμή στήν πράξη
Στήν Χαλκιδική, τό ἔργο χαλκοῦ καί χρυσοῦ στίς Σκουριές ἀποτελεῖ ἕνα διαφορετικό, ἀλλά ἐξ ἴσου χαρακτηριστικό, παράδειγμα. Τό μεταλλεῖο τῆς Eldorado Gold ὁδεύει πρός τήν ἔναρξη τῆς παραγωγῆς, σέ μιά περίοδο κατά τήν ὁποία ὁ χαλκός ἀποκτᾶ ὁλοένα μεγαλύτερη στρατηγική σημασία γιά τήν ἐνεργειακή μετάβαση.
Μέ βάση τόν σχεδιασμό τοῦ ἔργου, ἡ ἀρχική διάρκεια ζωῆς τοῦ μεταλλείου ὑπολογίζεται σέ 20 ἔτη, μέ σημαντική προβλεπομένη παραγωγή χρυσοῦ καί χαλκοῦ. Τό συνολικό ὕψος τῆς ἐπενδύσεως ὑπερβαίνει τό 1,3 δισ. δολλάρια, γεγονός πού ἀναδεικνύει τόσο τό μέγεθος τῶν ἀπαιτουμένων κεφαλαίων ὅσο καί τήν δυσκολία ἀναπτύξεως νέων μεταλλευτικῶν ἔργων στήν Εὐρώπη.
Ἡ σημασία τῶν Σκουριῶν, ὡστόσο, ὅπως ἀναφέρεται ἀπό τόν κλάδο, δέν ἐξαντλεῖται στά οἰκονομικά μεγέθη. Οἱ Σκουριές ἀποτελοῦν μιά παραδειγματική περίπτωση γιά τό πῶς μιά ἐπένδυσις σέ κρίσιμη πρώτη ὕλη μπορεῖ νά ἐνταχθεῖ στήν νέα εὐρωπαϊκή στρατηγική. Ταυτοχρόνως, ὑπενθυμίζουν, μέ βάση ὅσα ἀναφέρονται ἀπό τόν κλάδο τῶν ἐξορύξεων, ὅτι ἡ ἐπιτυχία τέτοιων ἔργων δέν μετρᾶται μόνον σέ τόννους παραγωγῆς ἤ δολλάρια ἐπενδύσεως, ἀλλά καί στήν περιβαλλοντική συνέπεια, τήν ἀποτελεσματική ἐποπτεία καί τήν σχέση μέ τήν τοπική κοινωνία.
Τό ἐρώτημα γιά τήν Εὐρώπη καί τήν Ἑλλάδα δέν εἶναι πλέον ἄν οἱ κρίσιμες πρῶτες ὗλες εἶναι ἀπαραίτητες. Αὐτό ἔχει ἤδη ἀπαντηθεῖ. Τό ζητούμενο εἶναι ἄν ἡ πρόσβασις σέ αὐτές θά μετατραπεῖ σέ εὐκαιρία γιά τήν δημιουργία μιᾶς ἰσχυρότερης βιομηχανικῆς βάσεως.
Μ.Η.Τ. 232122