Δύο φαινομενικά ἀσύνδετα μεταξύ τους γεγονότα τῶν τελευταίων ἡμερῶν ἔρχονται νά ἐπιβεβαιώσουν μιά σταθερή στρατηγική ἐπιλογή τῆς Ἄγκυρας: τήν χρησιμοποίηση τῆς ἐνέργειας ὡς ἐργαλείου ἄσκησης γεωπολιτικῆς ἐπιρροῆς καί ὡς μέσου προώθησης τῶν εὐρύτερων περιφερειακῶν της ἐπιδιώξεων
Τά δύο αὐτά γεγονότα ἀφοροῦν σέ περιοχές μέ ἰδιαίτερη ἐνεργειακή σημασία, ἀλλά καί μέ ἔντονο ἱστορικό καί γεωπολιτικό φορτίο: τό βόρειο Ἰράκ καί τήν Ἀνατολική Μεσόγειο.
Στήν περίπτωση τοῦ Κιρκούκ, μιᾶς ἀπό τίς σημαντικώτερες πετρελαιοπαραγωγούς περιοχές τοῦ Ἰράκ καί παραδοσιακοῦ κέντρου τοῦ τουρκομανικοῦ στοιχείου, ἡ Τουρκία ἔκανε ἕνα ἀκόμη σημαντικό βῆμα διείσδυσης μέσῳ τῆς κρατικῆς ἑταιρείας ὑδρογονανθράκων TPAO.
- Tοῦ Κωστῆ Σταμπολῆ*
Ἡ συμμετοχή τῆς τουρκικῆς ἑταιρείας στό σχῆμα ὑπό τήν βρεταννική BP, πού ἀναλαμβάνει τήν ἀνάπτυξη τῶν πετρελαϊκῶν κοιτασμάτων τῆς περιοχῆς, σηματοδοτεῖ τήν ἐπίσημη ἐπιστροφή τῆς Ἄγκυρας σέ ἕναν χῶρο ὅπου ἐδῶ καί χρόνια ἐπιδιώκει νά αὐξήσει τήν ἐπιρροή της. Νά σημειωθεῖ ὅτι τό Ἰράκ, τά τελευταῖα χρόνια, ἔχει ἀναδειχθεῖ σέ ἕναν ἀπό τούς μεγαλύτερους διεθνῶς παραγωγούς πετρελαίου, μέ ἐτήσια παραγωγή στά 4,4 ἑκατομμύρια βαρέλια καί μέ ἀποθέματα νά ὑπολογίζονται στά 145 δισεκατομμύρια βαρέλια.
Τό Κιρκούκ δέν ἀποτελεῖ ἁπλῶς μιά ἐνεργειακή περιοχή ὑψηλῆς ἀξίας. Ἀποτελεῖ ἐπίσης ἕναν τόπο μέ ἰδιαίτερη ἱστορική σημασία γιά τήν Τουρκία, καθώς ἡ Ἄγκυρα ἐπικαλεῖται διαχρονικά τούς δεσμούς της μέ τόν τουρκομανικό πληθυσμό τῆς περιοχῆς. Ἡ ἐνεργειακή παρουσία μέσῳ τῆς TPAO προσφέρει στήν Τουρκία ὄχι μόνο οἰκονομικά ὀφέλη, ἀλλά καί ἕνα ἰσχυρό γεωπολιτικό ἐργαλεῖο σέ μιά περιοχή πού θεωρεῖ στρατηγικῆς σημασίας.
Παράλληλα, σχεδόν ταυτόχρονα, ἡ ἀνακοίνωση τῆς ἰταλικῆς ΕΝΙ γιά τήν τελική ἐπενδυτική ἀπόφαση (FID) ἀνάπτυξης τοῦ μεγάλου κοιτάσματος φυσικοῦ ἀερίου «Κρόνος» στήν Κυπριακή ΑΟΖ προκάλεσε τήν ἄμεση ἀντίδραση τῆς Ἄγκυρας. Τό κοίτασμα, τό ὁποῖο ἀνακαλύφθηκε τό 2022 καί ἔχει περισσότερα ἀπό 3 Tcf (85 Βcm) βεβαιωμένα ἀποθέματα φυσικοῦ ἀερίου καί θεωρεῖται ὡς τό μεγαλύτερο τῆς κυπριακῆς ΑΟΖ, ἀποτελεῖ μία ἀπό τίς σημαντικώτερες ἐνεργειακές ἀνακαλύψεις στήν Ἀνατολική Μεσόγειο τά τελευταῖα χρόνια καί μπορεῖ νά συμβάλει οὐσιαστικά στήν ἐνίσχυση τῆς ἐνεργειακῆς ἀσφάλειας τῆς περιοχῆς.
Ἡ Τουρκία, ὡστόσο, ἔσπευσε νά ἀμφισβητήσει ἐκ νέου τό δικαίωμα τῆς Κυπριακῆς Δημοκρατίας νά ἀξιοποιήσει τούς φυσικούς της πόρους, ἐπιχειρῶντας νά παρέμβει στίς ἐξελίξεις καί νά δημιουργήσει ἀβεβαιότητα γύρω ἀπό τήν ἀνάπτυξη τοῦ κοιτάσματος. Ἡ κίνηση αὐτή ἐντάσσεται σέ μιά εὐρύτερη πολιτική τῆς Ἄγκυρας, ἡ ὁποία ἀπορρίπτει στήν πράξη τά δικαιώματα ἄλλων χωρῶν στήν Ἀνατολική Μεσόγειο καί ἐπιδιώκει νά διατηρήσει τόν ἀπόλυτο ἔλεγχο στίς θαλάσσιες ζῶνες τῆς περιοχῆς.
Ἀπό τήν ἀμφισβήτηση τῆς Κυπριακῆς ΑΟΖ καί τό παράνομο Τουρκο-Λιβυκό Μνημόνιο μέχρι τό δόγμα τῆς «Γαλάζιας Πατρίδας», ἡ τουρκική πολιτική βασίζεται στήν ἀντίληψη ὅτι ἡ Ἄγκυρα ἔχει εἰδικά δικαιώματα σέ μιά ἐκτεταμένη θαλάσσια περιοχή, πού περιλαμβάνει τμήματα τῆς Ἀνατολικῆς Μεσογείου. Στήν ἀντίληψη αὐτή, οἱ ἐνεργειακοί πόροι ἀποτελοῦν ἕναν ἀπό τούς βασικούς μοχλούς ἄσκησης ἐπιρροῆς.
Τό κοινό χαρακτηριστικό ὅλων τῶν περιοχῶν στίς ὁποῖες ἡ Τουρκία ἐπιδιώκει ἐνισχυμένο ρόλο εἶναι ἡ παρουσία σημαντικῶν ἐνεργειακῶν πόρων ἤ ἡ δυνατότητα ἐλέγχου ἐνεργειακῶν διαδρομῶν. Τό Ἰράκ διαθέτει τεράστια ἀποθέματα πετρελαίου, ἡ Συρία διαθέτει ἐνεργειακές ὑποδομές καί γεωγραφική σημασία, ἡ Λιβύη ἀποτελεῖ ἕναν ἀπό τούς σημαντικώτερους παραγωγούς πετρελαίου τῆς Βόρειας Ἀφρικῆς, ἐνῷ ἡ Ἀνατολική Μεσόγειος ἔχει ἐξελιχθεῖ σέ μία ἀπό τίς σημαντικώτερες νέες περιοχές φυσικοῦ ἀερίου. Τά συνολικά ἀποθέματα φυσικοῦ ἀερίου σέ Ἰσραήλ, Κύπρο καί Αἴγυπτο φθάνουν τά 117 Tcf (3.3 Tcm), ἀρκετά γιά νά καλύψουν μεγάλο μέρος τῶν ἀναγκῶν τῆς Εὐρώπης.
Ἡ ἐνεργειακή διάσταση ἀποτελεῖ ἑπομένως τόν κοινό παρονομαστή μιᾶς εὐρύτερης στρατηγικῆς, πού περιλαμβάνει στρατιωτική παρουσία, πολιτική ἐπιρροή καί οἰκονομική διείσδυση. Εἴτε πρόκειται γιά τήν παρουσία τουρκικῶν δυνάμεων στήν βόρεια Συρία, εἴτε γιά τήν ἔντονη ἀνάμειξη στίς ἐξελίξεις στήν Λιβύη, εἴτε γιά τήν αὐξανόμενη ἐμπλοκή στό Ἰράκ, ἡ Ἄγκυρα ἐπιχειρεῖ νά διαμορφώσει ἕνα περιφερειακό περιβάλλον ὅπου θά ἔχει πρωταγωνιστικό ρόλο.
Ἡ στρατηγική αὐτή συχνά περιγράφεται ὡς νεο-οθωμανική, καθώς πολλές ἀπό τίς περιοχές ὅπου ἡ Τουρκία ἐπιχειρεῖ νά αὐξήσει τήν ἐπιρροή της ἀνῆκαν στό παρελθόν στήν Ὀθωμανική Αὐτοκρατορία. Ἀπό τό Ἰράκ καί τήν Συρία μέχρι τήν Λιβύη καί τήν Ἀνατολική Μεσόγειο, ἡ ἱστορική κληρονομιά χρησιμοποιεῖται ὡς στοιχεῖο πολιτικῆς ἀφήγησης καί ὡς βάση γιά τήν προβολή περιφερειακῶν διεκδικήσεων.
Βεβαίως, ἡ σύγχρονη διεθνής πραγματικότητα δέν ἐπιτρέπει τήν ἁπλῆ ἀναβίωση παλαιῶν αὐτοκρατορικῶν δομῶν. Τά κυριαρχικά δικαιώματα τῶν κρατῶν, τό διεθνές δίκαιο καί οἱ ἐνεργειακές συνεργασίες πού ἀναπτύσσονται στήν περιοχή δημιουργοῦν ἕνα διαφορετικό πλαίσιο. Ὡστόσο, ἡ Τουρκία ἔχει καταστήσει σαφές ὅτι ἀντιλαμβάνεται τήν ἐνέργεια ὄχι μόνο ὡς οἰκονομικό ἀγαθό ἀλλά καί ὡς μέσο ἰσχύος.
Γιά τήν Ἑλλάδα καί τήν Κύπρο, ἡ ἐξέλιξη αὐτή ἔχει ἰδιαίτερη σημασία. Ἡ ἀξιοποίηση τῶν ἐνεργειακῶν πόρων τῆς Ἀνατολικῆς Μεσογείου, ἡ ἀνάπτυξη ὑποδομῶν φυσικοῦ ἀερίου καί ἡ δημιουργία νέων ἐνεργειακῶν διαδρόμων πρός τήν Εὐρώπη ἀποτελοῦν σημαντικές εὐκαιρίες, ἀλλά ἀπαιτοῦν σταθερό γεωπολιτικό περιβάλλον καί σαφῆ ὑπεράσπιση τῶν κυριαρχικῶν δικαιωμάτων.
Ἡ ἐνέργεια ἔχει μετατραπεῖ πλέον σέ κεντρικό πεδίο ἀνταγωνισμοῦ στήν Ἀνατολική Μεσόγειο καί στήν Μέση Ἀνατολή. Ἡ Τουρκία φαίνεται ἀποφασισμένη νά ἀξιοποιήσει κάθε διαθέσιμο ἐργαλεῖο προκειμένου νά ἐνισχύσει τήν θέση της. Τό ἐρώτημα πού τίθεται εἶναι κατά πόσον οἱ ὑπόλοιπες χῶρες τῆς περιοχῆς θά μπορέσουν νά διαμορφώσουν μιά ἀποτελεσματική κοινή στρατηγική, πού θά ἐξασφαλίζει τήν ἀξιοποίηση τῶν ἐνεργειακῶν πόρων μέ βάση τό διεθνές δίκαιο καί τήν συνεργασία.
Σέ ὅ,τι ἀφορᾶ δέ στήν Ἑλλάδα, καί προκειμένου νά διαφυλάξει τά δικαιώματά της, ἐπείγει ἡ ἀνακήρυξη ΑΟΖ σέ ὅλο τό εὖρος καί πλάτος τῶν θαλασσῶν της, καί ἡ ἀνάρτηση σχετικοῦ χάρτη μέ ταυτόχρονη τήν ἀνακοίνωση τῶν συντεταγμένων τῶν ἐξωτερικῶν ὁρίων της. Παράλληλα, ἡ ἑλληνική κυβέρνηση θά πρέπει νά προσκαλέσει τίς ὅμορες χῶρες (Λιβύη, Αἴγυπτος, Κύπρος, Τουρκία) σέ διαπραγματεύσεις γιά τήν ἀπαραίτητη ὁριοθέτηση, ὅπως ἀκριβῶς προβλέπεται ἀπό τό Διεθνές Δίκαιο τῆς Θάλασσας (UNCLOS).
Σέ μιά ἐποχή ὅπου ἡ ἐνεργειακή ἀσφάλεια ἀποτελεῖ κορυφαία παγκόσμια προτεραιότητα, ὁ ἔλεγχος τῶν πόρων καί τῶν ἐνεργειακῶν διαδρομῶν ἀποκτᾶ ὁλοένα μεγαλύτερη γεωπολιτική ἀξία. Καί σέ αὐτήν τήν νέα πραγματικότητα, ἡ ἐνέργεια βρίσκεται πλέον στό ἐπίκεντρο τῶν σχεδιασμῶν τῆς Ἄγκυρας.
*Ἐνεργειακός Ἀναλυτής καί Πρόεδρος τοῦ ΙΕΝΕ.
Μ.Η.Τ. 232122