«Ὁ Μυστρᾶς εἶναι ἡ Ἀκρόπολις τῆς Βυζαντινῆς Ἑλλάδος» Ὁ διακεκριμένος ἀρχιτέκτων καί καθηγητής ξετυλίγει τό χρονικό τῆς τριαντάχρονης ἀναστηλώσεως τοῦ Παλατιοῦ τῶν Δεσποτῶν καί ὁμιλεῖ γιά τό τιτάνιο ἔργο πού ξαναζωντάνεψε τήν μνήμη τοῦ Ἑλληνισμοῦ
Ἡ Ἱστορία ἀναβιοῖ καί ἐπανακάμπτει ἐν τοῖς πράγμασιν, ὡς ἀρχιτεκτονική ἐπαναφορά τῶν μεγάλων θρυλικῶν πλέον ἐπιτευγμάτων τῶν προγόνων μας, καί ἀποκαθίσταται ὡς ὄνειρο ζωῆς καί προσφορά βίου, ἀφοῦ ὑπάρχουν ἄνθρωποι πού μέ τήν ἐπιστημονική τους ἰδιότητα μετατρέπουν τά σπαράγματα τῶν μεγάλων μνημείων τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς Γένους, τῆς πατρίδος, τῆς μνήμης τοῦ Ἑλληνισμοῦ.
- ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΙΣ στόν ΜΑΚΗ ΔΕΛΗΠΕΤΡΟ
Μεταξύ αὐτῶν τό μέγα ἔργο τῆς ἀναστηλώσεως τοῦ βυζαντινοῦ Παλατιοῦ τοῦ Μυστρᾶ, πού ἐπραγματοποιήθη ὑπό τήν ἐπιμέλεια τῆς Ἐπιστημονικῆς Ἐπιτροπῆς Ἀναστηλώσεως Μνημείων Μυστρᾶ κατά τά ἔτη 1984-2015. Τό ἔργο –ἀναδίφησις στήν Ἱστορία τῆς ἐνδόξου Αὐτοκρατορίας μας– ἐχαρακτηρίσθη ἀπό αὐστηρή πειθαρχία καί συνέπεια, μέ πρωτεργάτη τόν καθηγητή κ. Στέφανο Σῖνο, ὁ ὁποῖος διετέλεσε πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς, γενικός μελετητής καί ἐπιβλέπων τοῦ ἔργου ἐπί τρεῖς δεκαετίες.
Ὁ κ. Σῖνος ἐξήγησε στήν «ΕτΚ» ποία ἦτο ἡ δική του ἐμπλοκή μέ τό ἀναστηλωτικό ἔργο: «Ἡ δική μου πρωτοβουλία ξεκινᾶ ἀπό τήν δεκαετία τοῦ 1980. Μετά ἀπό εἰσήγησή μου πρός τήν Ἀρχαιολογική Ἑταιρεία καί τόν γενικό της γραμματέα, ἀκαδημαϊκό Γεώργιο Μυλωνᾶ, καθώς καί πρός τό μέλος τοῦ Διοικητικοῦ της Συμβουλίου, καθηγήτρια Ντούλα Μουρίκη, ἡ Ἀρχαιολογική Ἑταιρεία ἐντάσσει τόν Μυστρᾶ στό πρόγραμμά της καί ζητᾶ τήν συνδρομή τοῦ τότε Προέδρου τῆς Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Καραμανλῆ.
Τό θέμα τῆς ἀναστήλωσης τοῦ Παλατιοῦ εἰσάγεται πρός τό Κεντρικό Ἀρχαιολογικό Συμβούλιο τόν Ἰούλιο τοῦ 1984, ὅπου καί ἡ ἀρχική ὁμάδα ἐργασίας πού εἶχε δημιουργηθεῖ ἀπό τό Ὑπουργεῖο Πολιτισμοῦ ὀνομάζεται Ἐπιτροπή Ἀναστήλωσης Μνημείων Μυστρᾶ. Ἡ Ἐπιτροπή, μέ τήν συμμετοχή τῶν Μύρωνα Μιχαηλίδη, Ντούλας Μουρίκη, Ἀθηνᾶς Χριστοφίδου, Αἰμιλίας Μπακούρου καί ἐμοῦ, συνεδριάζει γιά πρώτη φορά στόν Μυστρᾶ στίς 26 τοῦ ἰδίου μήνα, ὅπου μοῦ ἀνατίθεται ἡ γενική ἐποπτεία τοῦ ἔργου. Τότε ὁρίζομαι προέδρος τῆς Ἐπιτροπῆς, μέ ἁρμοδιότητες τήν μελέτη, τόν συντονισμό καί τήν γενική ἐπίβλεψη τοῦ ἔργου. (…) Ἀργότερα στήν Ἐπιτροπή συμμετέχουν ὁ διευθυντής Βυζαντινῶν Ἀρχαιοτήτων κ. Νῖκος Ζίας, ἡ διευθύντρια Ἀναστηλώσεων Βυζαντινῶν Μνημείων κυρία Μ. Φουντούκου καί ἡ καθηγήτρια κυρία Γεωργία Μαρίνου». Ὡς ἀνατόμος καί ἐπαναβιωτής τῆς Ἱστορίας, ὁ καθηγητής στό βιβλίο του «The Late Byzantine Palace of Mistras and its Restoration» (ἐκδόσεις «Καπόν») –σέ αὐτήν τήν «Βίβλο Ἀναγεννήσεως» τοῦ κορυφαίου Βυζαντινοῦ μνημείου– παρουσιάζει τόσο τήν καταγραφή καί ἀνάλυση τοῦ ἐρειπίου, πού παρελήφθη τό 1984, ὅσο καί ὅλες τίς φάσεις τῆς μελέτης καί ἀναστηλώσεως μέχρι τήν σημερινή του μορφή.
Τό 1984 τί ὑπῆρχε στόν Μυστρᾶ; Ἐπραγματοποιοῦντο κάποιες ἐργασίες;
«Τό 1984 ἡ Ἐπιτροπή βρῆκε στόν Μυστρᾶ μόνο δύο, καί μεγάλης ἡλικίας, μαστόρους. Μέχρι τό 1990, ἡ χρηματοδότηση τοῦ ἔργου ἦταν μικρή καί τό μόνιμο προσωπικό δέν ξεπερνοῦσε τούς 10 ἐργατοτεχνῖτες καί τούς τρεῖς ἐπιστήμονες. Ἡ συστηματική χρηματοδότηση τῆς Ἐπιτροπῆς ἄρχισε τό 1990. Ὀργανώσαμε τήν τεχνική μας ὑπηρεσία μέ 25 ἐργατοτεχνῖτες, ἀπό τούς ὁποίους οἱ 15 εἶναι μόνιμοι, καί μέ πέντε ἐπιστήμονες, καί τό ἔργο ἄρχισε νά ὑλοποιεῖται μέ ἱκανοποιητικούς ρυθμούς. Πολλά ἀπό τά κτήρια τῶν κατοικιῶν, ἀλλά καί τό Παλάτι, βρίσκονταν σέ ἐρειπιώδη κατάσταση. Ἡ γενική εἰκόνα τοῦ Παλατιοῦ τό 1984 ἦταν ἕνα ἐρείπιο – κάποιοι τοῖχοι καί κάποια χαλάσματα. Τό κτηριακό συγκρότημα ὅμως διατηροῦσε τά βασικά του χαρακτηριστικά».
Ποιά ἦταν ἡ συμμετοχή τοῦ τότε Προέδρου τῆς Δημοκρατίας;
«Ὁ Καραμανλῆς, τόν ὁποῖο εἶχε ἐνημερώσει ὁ Γεώργιος Μυλωνᾶς καί μέ τόν ὁποῖο εἶχα ἐπικοινωνήσει καί ἐγώ, εἶχε ἀντιληφθεῖ τήν σημασία τοῦ ἔργου καί μᾶς βοήθησε σημαντικά, καθώς ἐπικοινώνησε τήν ἄποψή του στήν τότε ὑπουργό Πολιτισμοῦ Μελίνα Μερκούρη. Ἐπίσης ἐνίσχυσε τό ἔργο μέ 6.000.000 δρχ. ἀπό τά ἀδιάθετα ὑπόλοιπα τῆς Προεδρίας τῆς Δημοκρατίας τό 1984».
Δηλαδή, τό ἔργο τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀναστηλώσεως ἐκκίνησε μέ χρήματα τῆς Προεδρίας τῆς Δημοκρατίας;
«Ναί, εἶναι ξεκάθαρο αὐτό, καί μάλιστα ὁ Καραμανλῆς συνέχισε νά μᾶς ἐνισχύει καί τό 1985, μέ 10.000.000 δρχ. Ἡ Προεδρία ἔκανε δωρεά τά χρήματα αὐτά πρός τήν Ἀρχαιολογική Ἑταιρεία, καί ἡ Ἀρχαιολογική Ἑταιρεία χρηματοδοτοῦσε τό ἔργο».
Συναντηθήκατε μέ τόν Κωνσταντῖνο Καραμανλῆ;
«Ναίˑ ἕνα πρωί μετά ἀπό αἴτημά μου, πού εἶχε μεταφερθεῖ στόν Πρόεδρο, μέ κάλεσε ἡ γραμματέας του καί μοῦ δήλωσε τήν ἐπιθυμία του νά συναντηθεῖ μαζί μου. Ὁ Καραμανλῆς ἔδειξε ἐνδιαφέρον καί ἀποφασιστικότητα. Στήν ὑπόθεση ἐνεπλάκη, φυσικά, τό Ὑπουργεῖο Πολιτισμοῦ καί ἡ Μελίνα Μερκούρη, ἡ ὁποία ἀγκάλιασε καί στήριξε τό ἔργο μας, κυρίως στά πρῶτα του βήματα. Πρέπει νά ἀναφέρω ὅτι, χάρη στήν ἀμεσότητα καί τόν δυναμισμό της, μᾶς ἔλυσε πολλά θέματα πού εἴχαμε. Ἡ Μελίνα μᾶς εἶχε πεῖ ὅτι γιά αὐτήν “ὁ Μυστρᾶς εἶναι ἡ Ἀκρόπολη τῆς Βυζαντινῆς Ἑλλάδας”. Ἄν δέν εἶχε πιστέψει στό ἔργο ἡ Μελίνα, δέν θά εἴχαμε μπορέσει νά συνεχίσουμε».
Ποιές ἦταν οἱ κύριες δομικές προκλήσεις στήν ἀποκατάσταση τοῦ κορυφαίου βυζαντινοῦ Ἀνακτόρου;
«Ἡ ἀποκατάσταση τῶν γοτθικῶν στοιχείων στό Παλάτι τῶν Δεσποτῶν στόν Μυστρᾶ, ἰδιαίτερα στίς πτέρυγες τῶν Καντακουζηνῶν καί τῶν Παλαιολόγων, ἀντιμετωπίστηκε ἀπό ἐμᾶς μέ πειθαρχία, βασισμένη σέ ρητές ἀποδείξεις καί στήν ἀνάδειξη τῶν δυτικῶν ἐπιρροῶν πού δέχθηκε ἡ βυζαντινή ἀρχιτεκτονική κατά τήν Ὕστερη περίοδο. Τά παράθυρα τῆς ἀνατολικῆς πτέρυγας (Μανουήλ Καντακουζηνός, 14ος αἰ.) ἀναγνωρίστηκαν ὡς γοτθικά βενετσιάνικου τύπου, παρόμοια μέ αὐτά πού κατέγραψε ὁ John Ruskin στήν Βενετία, ἀναδεικνύοντας τίς στενές σχέσεις μέ τήν Ἰταλία. Στίς μεταγενέστερες πτέρυγες, ἀποκαταστάθηκαν τά ὀξυκόρυφα (γοτθικά) παράθυρα καί τά διακοσμητικά στοιχεῖα στήν ἀρχική τους μορφή».
Ὑπῆρξαν καθυστερήσεις, ἀντιμετωπίσατε δυσκολίες κατά τήν ἀποκατάσταση τοῦ ἔργου;
«Δεχτήκαμε, κάποια στιγμή, κριτική πάνω σέ αὐτό τό θέμα. Φυσικά καί ἀντιμετωπίσαμε δυσκολίες τόσο μέ τήν γραφειοκρατία ὅσο καί μέ τήν χρηματοδότηση τοῦ ἔργου. Ὑπῆρχαν ὅμως καί δυσκολίες πού ἀφοροῦσαν στήν ἐξεύρεση τοῦ ἀπαραίτητου ἐργατικοῦ δυναμικοῦ καί τῶν ὑλικῶν. Θά σᾶς πῶ ἐνδεικτικά ὅτι γιά κάποια χρόνια περιμέναμε νά βροῦμε τούς κορμούς τῶν δέντρων μέ τούς ὁποίους κατασκευάσαμε τά ζευκτά τῆς στέγης. Ἔπρεπε τό ὑλικό καί οἱ διαστάσεις, οἱ διατομές τῶν ξύλων κυρίως, νά εἶναι ὅπως αὐτές πού εἶχαν χρησιμοποιηθεῖ ἀρχικά. Τούς βρήκαμε στό Ἅγιον Ὅρος».
Μέ ποιούς συνεργαστήκατε σέ αὐτά τά 30 ἔτη πού ἤσαστε ὑπεύθυνος γιά τό ἔργο;
«Ἡ προσπάθεια ἦταν ὁμαδική, καί γιά ἐμένα ὑπῆρξε προνόμιο καί εὐλογία τό γεγονός ὅτι ἡγήθηκα τῆς προσπάθειας αὐτῆς. Στό ἔργο στάθηκαν κοντά μας, ἐκτός ἀπό τόν Κωνσταντῖνο Καραμανλῆ καί τήν Μελίνα Μερκούρη πού προανέφερα, καί οἱ ἑκάστοτε πολιτικές ἡγεσίες τοῦ Ὑπουργείου. Θά ξεχωρίσω τήν στάση ἀπέναντι στό ἔργο τοῦ κ. Εὐάγγελου Βενιζέλου, ἀλλά καί ἄλλων ὑπουργῶν, ὅπως τοῦ κ. Σαμαρᾶ, οἱ ὁποῖοι πίστεψαν στό ἔργο καί μᾶς βοήθησαν σημαντικά. Γιά τήν μελέτη, ὀργάνωση καί κατασκευή τοῦ ἔργου συνεργάστηκα μέ τά μέλη τῆς Ἐπιτροπῆς Ἀναστήλωσης, τἀ ὁποῖα ἔχω προαναφέρει. Ἀπό τό τεχνικό γραφεῖο μέ τήν καθηγήτρια κυρία Γεωργία Μαρίνου, πού ἦταν παροῦσα σέ ὅλες τίς φάσεις τοῦ ἔργου καί τῆς ὁποίας ἡ συνδρομή ἦταν πολύτιμη, μέ τήν κυρία Ἑλένη Καλλίρη, μέ τόν κ. Εὐθύμιο Γεωργακάκο καί ἄλλους. Σημαντική ἦταν ἡ συνδρομή τοῦ Χρυσόστομου Ὀρφανόγιαννη γιά τήν ἀρχική ἠλεκτρομηχανολογική μελέτη τοῦ Παλατιοῦ, καθώς καί –σέ ἑπόμενη φάση– τοῦ Πάνου Κέρχουλα καί τοῦ Βασίλη Χατζάκου. Σημαντική ἦταν ἡ συνεισφορά τῶν τοπικῶν μαστόρων, οἱ ὁποῖοι ἐργάστηκαν μέ ἀγάπη καί ζῆλο».
Ἔχετε νά μᾶς περιγράψετε κάποια ἰδιαιτέρα στιγμή στήν πορεία αὐτήν;
«Μία ἀπό τίς πιό ἰδιαίτερες στιγμές κατά τήν διάρκεια τῆς μακρόχρονης πορείας τοῦ ἔργου ἦταν ἡ ἀνασκαφή τῆς στοᾶς στήν δυτική πλευρά τοῦ Παλατιοῦ, ὅπου βρέθηκε τό μαρμάρινο ἀνάγλυφο τμῆμα πού ἀναπαριστοῦσε ἕναν ἀητό. Ἐπιβεβαιωνόταν, ἐκείνη τήν στιγμή, ἡ ὑπόθεση τοῦ Ὀρλάνδου –καί δική μας πεποίθηση– ὅτι τό ἔμβλημα τοῦ δικέφαλου ἀετοῦ, αὐτό τῆς δυναστείας τῶν Παλαιολόγων, θά ἦταν τοποθετημένο πάνω ἀπό τόν θρόνο, λειτουργῶντας ὡς ἐπιστέγασμα καί ταυτόχρονα σύμβολο τῆς δύναμη τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας. Ἡ συγκίνηση σέ ἐμᾶς ἀλλά καί στό ἐργατοτεχνικό προσωπικό, πού ἦταν παρόντες, ἦταν μεγάλη».
Τί ἔχετε νά πεῖτε σχετικῶς μέ τό μέλλον τοῦ Ἀνακτόρου καί τήν μελλοντική χρήση του;
«Ὅσον ἀφορᾶ στήν χρήση τοῦ Παλατιοῦ, τήν ἐμπιστευόμαστε στίς ἑπόμενες γενιές. Τό μόνο πού θά ἤθελα νά πῶ εἶναι ὅτι δέν πρέπει μέσα στόν ἐνθουσιασμό γιά τό ἄνοιγμα ἑνός τέτοιου μνημείου νά παρασυρθοῦμε –ἰδιαίτερα ἡ τοπική κοινωνία– καί νά τό δοῦμε ὡς τουριστικό ἀξιοθέατο ἤ χῶρο γιά τήν διοργάνωση ἐκδηλώσεων. Πρέπει νά σεβαστοῦμε τήν Ἱστορία τοῦ μνημείου. Τό μνημεῖο καί ὅσα αὐτό συμβολίζει εἶναι τόσο σημαντικά, ὥστε θά λειτουργήσει θετικά γιά τήν περιοχή ἔτσι καί ἀλλιῶς. Καλό θά εἶναι νά χρησιμοποιεῖται μέ ἤπιους τρόπους, νά ἀποφεύγεται ὅσο γίνεται ὁ ὑπερτουρισμός, σύμφωνα καί μέ τίς κατευθύνσεις πού προσφέρει σήμερα ἡ Οὐνέσκο γιά τά μνημεῖα πολιτιστικῆς κληρονομιᾶς ἐξαιρετικῆς οἰκουμενικῆς ἀξίας. Ἐπίσης, θά πρέπει νά προσφέρονται στό μνημεῖο συνεχής φροντίδα καί συντήρηση, ἰδιαίτερα ὡς πρός τήν στατικότητά του, καθώς ἡ περιοχή εἶναι σεισμογενής. Τό μνημεῖο δέν θά πρέπει νά περιοριστεῖ ὡς μόνον ἐθνικό μνημεῖο, ἀλλά ὡς κοινή κληρονομιά τῆς ἀνθρωπότητας».
Μ.Η.Τ. 232122