Ἀπό τίς φτερωτές Νῖκες πού μετεμορφώθησαν σέ ἀσιατικές νύμφες καί τήν κλασσική σοφία τοῦ Σωκράτη καί τοῦ Κομφούκιου μέχρι τήν σύγχρονη ἀγωνία γιά τήν Τεχνητή Νοημοσύνη, οἱ δύο ἀρχαιότεροι πολιτισμοί ἀναζητοῦν στήν ἀρετή τό καταφύγιο ἀπέναντι στόν διχασμό
Ὑπάρχουν ταξίδια πού τά μετρᾶς σέ χιλιόμετρα καί ἄλλα, πιό γοητευτικά, πού τά μετρᾶς σέ αἰῶνες. Ἡ Κίνα, γιά τόν Δυτικό ἄνθρωπο, μοιάζει συχνά μέ ἕναν γρῖφο τυλιγμένο σέ μετάξι. Καί ὅμως, διασχίζοντας αὐτή τήν χώρα, κατά τήν διάρκεια μίας δεκαήμερης δημοσιογραφικῆς ἀποστολῆς, συνειδητοποιεῖς κάτι συγκλονιστικό: ἐκεῖ, στήν μακρινή Ἀνατολή, ἡ Ἑλλάδα δέν εἶναι μιά ξένη χώρα, ἀλλά ἕνα οἰκεῖο πολιτισμικό ἄρωμα. Ἀπό τόν Ναό τοῦ Κομφούκιου μέχρι τά ἐπιβλητικά Σπήλαια Μογκάο καί τό Μουσεῖο τῆς Ντουνχουάνγκ, οἱ Κινέζοι ξεναγοί δέν παραλείπουν ποτέ νά ὑποκλιθοῦν στήν ἀρχαία ἑλληνική ἐπιρροή, δίδοντας μία γεύση γιά τήν ἁρμονική ἀλληλεπίδραση τῶν δύο μεγάλων πολιτισμῶν.
- Tῆς Μύρνας Νικολαΐδου
Ἡ «ΕτΚ» εἶχε τήν μοναδική εὐκαιρία νά συνομιλήσει μέ τόν Δρα Shi Zhilin, Ἀναπληρωτή Καθηγητή τοῦ Ἰνστιτούτου Σπουδῶν Ντουνχουάνγκ στό Πανεπιστήμιο Lanzhou, ὁ ὁποῖος συνόδευσε τήν ἀποστολή τῶν δημοσιογράφων ἀπό τήν Κεντρική καί τήν Ἀνατολική Εὐρώπη στήν Ντουνχουάνγκ.
Μέ τήν χαρακτηριστική ἀκαδημαϊκή του πραότητα, μᾶς ξεδίπλωσε τό κουβάρι αὐτῆς τῆς ὑπόκωφης ἀλλά βαθειᾶς συναντήσεως: «Οἱ δύο πολιτισμοί στά ἀνατολικά καί τά δυτικά ἄκρα τῆς ἀρχαίας εὐρασιατικῆς ἠπείρου –ἡ Κίνα καί ἡ Ἑλλάδα– δέν εἶχαν ἄμεση, στενή ἐπαφή μεταξύ τους. Ἀντιθέτως, οἱ πολιτισμικές τους ἀνταλλαγές ἦταν ἔμμεσες, περίπλοκες καί βαθειά ἐπιδραστικές, μέ μεσολαβητή τόν μακρύ Δρόμο τοῦ Μεταξιοῦ. Ἡ σχέσις τους μπορεῖ νά συνοψιστεῖ ὡς ἑξῆς: ὁ “ἐξανατολισμός” (orientalisation) τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ καί ἡ ἀνατολική του μετάδοσις μέσῳ τῆς βουδιστικῆς τέχνης, παράλληλα μέ τήν δυτική ροή κινεζικῶν προϊόντων».
Τό μετάξι, αὐτό το πολύτιμο, σχεδόν μαγικό ὑλικό, ἦταν ἡ πρώτη γέφυρα. Ἤδη ἀπό τόν 5ο αἰῶνα π.Χ., ψίθυροι γιά τήν ὕπαρξή του ἔφθαναν στήν Ἑλλάδα. Οἱ πρόγονοί μας ὀνόμαζαν τήν Κίνα «Σῆρες» –δηλαδή ἡ χώρα τοῦ μεταξιοῦ– καί, ἐπειδή ἡ φαντασία πάντα προηγεῖται τῆς ἐπιστήμης, πίστευαν πώς ἐπρόκειτο γιά «μαλλί πού ἐφύτρωνε στά δένδρα». Τό ἐμπόριο, βεβαίως, δέν ἦταν ποτέ μονόδρομος. Ὅπως μᾶς ἐξηγεῖ ὁ Δρ Shi, τεράστιες ποσότητες κινεζικῶν ἀγαθῶν «ἔρρευσαν πρός τήν Δύση», ἀλλά καί ἡ Ἀνατολή ἔλαβε τά δικά της δῶρα: τό τριφύλλι (μηδική), τά σταφύλια καί τά περίτεχνα γυάλινα σκεύη τῆς Μεσογείου ἔφθασαν μέχρι τίς Κεντρικές Πεδιάδες τῆς Κίνας. Μάλιστα, ὅταν ὁ Τζάνγκ Τσιάν (Zhang Qian), ὁ θρυλικός ἀπεσταλμένος τῆς δυναστείας Χάν, ταξίδευσε στίς Δυτικές Περιοχές, ἔμεινε ἔκπληκτος ἀπό μία καθαρῶς ἑλληνιστική πρακτική: τήν χάραξη τῶν μορφῶν τῶν βασιλέων πάνω στά νομίσματα. «Αὐτός ὁ ἐξελιγμένος ἑλληνιστικός νομισματικός πολιτισμός διεδόθη ἐπίσης στίς γειτονικές περιοχές μέσῳ τοῦ Δρόμου τοῦ Μεταξιοῦ», ἐπισημαίνει ὁ Κινέζος ἀκαδημαϊκός στήν «ΕτΚ».
Ὅταν ἡ θεά Νίκη ἔχασε τά φτερά της
Ἐκεῖ ὅμως πού ἡ συνάντησις τῶν δύο κόσμων ἀγγίζει τά ὅρια τοῦ μυστικισμοῦ εἶναι ἡ τέχνη καί ἡ ἀρχιτεκτονική. Ὅταν ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος ξεκίνησε τήν ἐπική ἀνατολική του ἐκστρατεία τό 334 π.Χ., δέν μετέφερε μόνον στρατιῶτες, ἀλλά καί μία ὁλόκληρη αἰσθητική κοσμοθεωρία. Στά βάθη τῆς Κεντρικῆς Ἀσίας, τό ἑλληνικό κάλλος παντρεύθηκε τόν Βουδισμό, γεννῶντας τήν περίφημη «τέχνη Γκαντάρα», ὅπως χαρακτηριστικῶς ἀναφέρει ὁ Δρ Shi.
Τά μάτια στά ἀγάλματα τοῦ Βούδα καί τοῦ Μποντισάτβα ἀπέκτησαν τήν πλαστικότητα τῆς ἑλληνικῆς γλυπτικῆς. Ἄν κοιτάξει κανείς προσεκτικά τίς τοιχογραφίες τῆς Ντουνχουάνγκ, θά δεῖ τήν «Καλαβίνκα» –ἕνα οὐράνιο ὄν μέ ἀνθρώπινο κεφάλι καί σῶμα πτηνοῦ– νά μᾶς κλείνει τό μάτι, κατάλοιπο τῆς δικῆς μας μυθολογικῆς Σειρῆνος.
Ἀκόμα πιό ἐντυπωσιακό; Ὁ μυθικός Ἡρακλῆς ἐδάνεισε τό ρωμαλέο κορμί του καί τό ἀχώριστο ρόπαλό του γιά νά ἐνσαρκώσει τόν Βατζραπάνι (Vajrapāṇi), τόν προστάτη τοῦ Βούδα στά Σπήλαια Μογκάο. Ὅσο γιά τήν θεά Νίκη, τήν φτερωτή θεότητα τῶν Ἑλλήνων, ἐκείνη ταξίδευσε πάνω στά καραβάνια τοῦ Μεταξιοῦ, μετεμορφώθη στήν «Ἱπτάμενη Ἀψάρα» καί ἐγέμισε τά σπήλαια μέ χιλιάδες οὐράνιες νύμφες. Οἱ Κινέζοι καλλιτέχνες, βεβαίως, τῆς ἀφήρεσαν τά φτερά, ἀλλά τήν βιβλική της πτήση τήν διετήρησαν ζωντανή, κάνοντάς την νά αἰωρεῖται μέσα ἀπό μακριές, κυματιστές κορδέλλες.
Στό ἐπίπεδο τῆς σκέψεως, ὁ διάλογος ὑπῆρξε παράλληλος, σάν δύο ποτάμια πού δέν συναντῶνται ποτέ ἀλλά ποτίζουν τήν ἴδια γῆ. Κατά τήν Ἀξονική Ἐποχή (800-200 π.Χ.), ὁ Σωκράτης, ὁ Πλάτων καί ὁ Ἀριστοτέλης στήν Εὐρώπη, καί ὁ Κομφούκιος, ὁ Μένκιος καί ὁ Ξούνζι στήν Κίνα ἔσκυβαν ταυτοχρόνως πάνω στά ἴδια μεγάλα ἐρωτήματα γιά τό σύμπαν καί τήν ἠθική.
Ὁ Δρ Shi μᾶς ὑπενθυμίζει τά λόγια τοῦ Νίκου Καζαντζάκη: «Ὁ Σωκράτης καί ὁ Κομφούκιος εἶναι οἱ δύο μάσκες τῆς ἀνθρωπότητας· κάτω ἀπό αὐτές κρύβεται τό ἴδιο ἀνθρώπινο πρόσωπο τῆς λογικῆς». Αὐτός ὁ μακρινός ἀντίλαλος, ὅπως τονίζει ὁ Κινέζος ἀκαδημαϊκός, δέν ἦταν μία ἄμεση συνάντησις κορυφῆς, ἀλλά ἕνα «μακρύ, μεταμορφωτικό ταξίδι πού πραγματοποιήθηκε ἀπό ἀμέτρητους μεσολαβητές – ἀλλάζοντας περιεχόμενο καί μορφή στήν πορεία».
Ἡ κλασσική σοφία στήν ἐποχή τῶν ἀλγορίθμων
Αὐτοί οἱ «μακρινοί ἀντίλαλοι» ἀκούστηκαν πιό καθαρά ἀπό ποτέ στήν Ἀθήνα, ἡ ὁποία πρίν ἀπό λίγες ἡμέρες (8 καί 10 Ἰουνίου) ἐφιλοξένησε τό 2ο Παγκόσμιο Συνέδριο Κλασσικῶν Σπουδῶν, μία συνδιοργάνωση τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν καί τῆς Κινεζικῆς Ἀκαδημίας Κοινωνικῶν Ἐπιστημῶν (CASS). Τό θέμα; «Διάλογος μεταξύ Παρελθόντος καί Παρόντος: Σύγχρονες ἐμπνεύσεις ἀπό τήν Κλασική Σοφία».
Ὁ Πρόεδρος τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, Νικηφόρος Διαμαντοῦρος, ἔθεσε τό ζήτημα στήν πραγματική, σχεδόν ὑπαρξιακή του βάση, ὑπενθυμίζοντας τήν μοναδική χημεία πού γεννᾶ αὐτή ἡ συνάντησις: «Ἡ Ἑλλάδα καί ἡ Κίνα, δύο ἀπό τούς ἀρχαιότερους πολιτισμούς τῆς ἀνθρωπότητας, μποροῦν νά συμβάλουν καθοριστικά σέ αὐτόν τόν διάλογο. Ἡ ἑλληνική ἔμφαση στόν Λόγο, στή Δημοκρατική Σκέψη καί στό Μέτρο, καί ἡ κινεζική πολιτισμική καί φιλοσοφική παράδοση, ὅπως διαμορφώθηκε μέσα ἀπό χιλιάδες χρόνια ἱστορικῆς συνέχειας καί ἐξακολουθεῖ νά ἐπηρεάζει τόν σύγχρονο πολιτικό καί πολιτισμικό λόγο, μέ ἔννοιες ὅπως ἡ ἁρμονία, ἡ ἠθική διακυβέρνηση καί ἡ κοινωνική ἰσορροπία, συνθέτουν ἕνα γόνιμο πλαίσιο ἀμοιβαίας κατανόησης καί συνεργασίας». Μᾶς κάλεσε, κατ᾿ οὐσίαν, νά μήν βλέπουμε τούς Κλασσικούς ὡς ἐκθέματα μουσείου, ἀλλά ὡς συνοδοιπόρους στό σήμερα.
Γιατί, ὅπως ἐξήγησε μέ μία σπάνια πνευματική διαύγεια: «Ὁ Πλάτων, ὁ Ἀριστοτέλης καί ὁ Θουκυδίδης, ἀλλά καί ὁ Κομφούκιος, ὁ Λάο Τσέ καί ὁ Σούν Τσού, ἐξακολουθοῦν νά συνομιλοῦν μέ τίς προκλήσεις τοῦ παρόντος, βοηθῶντας μας νά κατανοήσουμε βαθύτερα ἔννοιες ὅπως ἡ ἐξουσία, ἡ δικαιοσύνη, ἡ εἰρήνη καί ἡ ἀνθρώπινη συνύπαρξη. Ἡ διαχρονική τους ἀξία ἔγκειται στό ὅτι δέν προσφέρουν ἕτοιμες ἀπαντήσεις, ἀλλά μᾶς βοηθοῦν νά θέτουμε τά σωστά ἐρωτήματα. Σέ αὐτό τό πλαίσιο, οἱ Κλασσικές σπουδές δέν ἀποτελοῦν ἁπλῶς ἀντικείμενο ἱστορικῆς ἔρευνας, ἀλλά ζωντανό ἐργαλεῖο κατανόησης τοῦ σύγχρονου κόσμου. Ἡ συμβολή τῶν ἀρχαίων πολιτισμῶν δέν συνίσταται στήν ἐπιστροφή στό παρελθόν, ἀλλά στήν ἀνάδειξη διαχρονικῶν ἀρχῶν ἀνθρωπισμοῦ, μέτρου, δικαιοσύνης καί ἠθικῆς εὐθύνης».
Στό ἴδιο μῆκος κύματος, ἡ ὑπουργός Πολιτισμοῦ Λίνα Μενδώνη ἔδωσε τήν δική της, ρεαλιστική πινελλιά, ἀναφερομένη «στήν πόλη ὅπου τέθηκαν οἱ βάσεις τῆς πολιτικῆς σκέψης, τῆς πολιτικῆς φιλοσοφίας, τῆς Δημοκρατίας καί τῶν ἀρχῶν τῆς συμμετοχικῆς διακυβέρνησης, τοῦ διαλόγου καί τῆς συλλογικῆς κοινωνικῆς εὐθύνης». Ἡ κυρία Μενδώνη δέν ἐφοβήθη νά κοιτάξει κατάματα τό μέλλον καί τό μεγάλο φάντασμα τῆς ἐποχῆς μας: τήν Τεχνητή Νοημοσύνη. Σημειώνοντας πώς «ζοῦμε σέ μιά ἐποχή ταχύτατων, βαθύτατων καί ἐν πολλοῖς πρωτόγνωρων γιά τήν ἀνθρωπότητα μετασχηματισμῶν», ὅπου «ἡ ψηφιακή ἐπανάσταση τῆς τεχνητῆς νοημοσύνης, οἱ ραγδαῖες ἐξελίξεις στή βιοτεχνολογία, ἀλλά καί οἱ περιβαλλοντικές καί ἐνεργειακές προκλήσεις, ἡ κλιματική κρίση καί οἱ διαρκεῖς παγκόσμιες γεωπολιτικές ἀναταράξεις μεταβάλλουν μέ ταχύτητα τά δεδομένα τῆς ἀνθρώπινης ἐμπειρίας», ἔθεσε τό πιό ἀμείλικτο ἐρώτημα: «Ἡ ἀνθρωπότητα διαθέτει σήμερα περισσότερη τεχνολογική γνώση καί ἰσχύ ἀπό ποτέ. Διαθέτει, ὅμως, ἀντίστοιχη ὡριμότητα καί αὐτογνωσία γιά νά τή διαχειριστεῖ;».
Ἡ ἀπάντησις, βεβαίως, κρύβεται στήν ἴδια τήν φιλοσοφία. Γιατί «οἱ Κλασσικές σπουδές δέν προσφέρουν ἕτοιμες συνταγές. Προσφέρουν, ὅμως, κάτι ἴσως περισσότερο σημαντικό, τό βάθος τῆς ἱστορικῆς ἐμπειρίας καί τά θεμέλια τῆς κριτικῆς σκέψης», ἐνῷ κατέληξε μέ τήν διαπίστωση πώς «οἱ Κλασσικές σπουδές δέν ἀποτελοῦν κατάλοιπο τοῦ παρελθόντος. Συνιστοῦν ἀναγκαία ἐπένδυση γιά τό μέλλον».
Ἀπό τήν ἄλλη πλευρά, ἡ κινεζική σκέψις ἔφερε μαζί της τήν δική της πνευματική πειθαρχία. Ὁ Χού Χεπίνγκ, ἀναπληρωτής ἐπί κεφαλῆς τοῦ Τμήματος Δημοσιότητος τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ ΚΚΚ, ἐπέμεινε στήν ἀνάγκη νά δώσουμε σύγχρονες ἑρμηνεῖες στά κλασσικά ἔργα, γιά νά ὁδηγήσουμε τόν ἀνθρώπινο πολιτισμό μπροστά. «Πρέπει νά ἑστιάσουμε στήν συνολική ἀνάπτυξη τῶν ἀνθρώπων, γιά νά καλλιεργήσουμε τόν ἠθικό χαρακτῆρα τῶν πολιτῶν μέσα ἀπό τήν κλασσική σοφία. Πρέπει νά ἑστιάσουμε στήν εὐημερία καί τήν πρόοδο τοῦ ἔθνους, γιά νά ἐνισχύσουμε τά θεμέλια τοῦ πνεύματος τοῦ ἐκσυγχρονισμοῦ μέσα ἀπό τήν κλασσική σοφία. Καί πρέπει νά ἑστιάσουμε στήν ἁρμονία καί τήν κοινή ἄνθηση στόν κόσμο, ἀξιοποιῶντας τήν κλασσική σοφία, γιά νά ἀντιμετωπίσουμε τίς παγκόσμιες προκλήσεις», ὑπεγράμμισε μέ νόημα.
Μέ αἰχμηρό λόγο ὁ Γκάο Σιάνγκ, πρόεδρος τῆς Κινεζικῆς Ἀκαδημίας Κοινωνικῶν Ἐπιστημῶν, ἀπεδόμησε τήν ψευδαίσθηση τῆς «πολιτισμικῆς ἀνωτερότητος», πού… πληγώνει τίς διεθνεῖς σχέσεις. «Αὐτός δέν εἶναι ὁ σωστός δρόμος. Χρησιμεύει μόνο στό νά βαθαίνει τήν σύγκρουση καί τόν διχασμό», προειδοποιῶντας μάλιστα πώς «δέν πρέπει νά ἐπιτραπεῖ στόν κόσμο νά ὀπισθοδρομήσει στόν νόμο τῆς ζούγκλας, οὔτε πρέπει νά ἐπιτραπεῖ στήν ἀρχή ὅτι ὁ ἰσχυρός κατασπαράσσει τόν ἀδύναμο νά καθορίσει ξανά τίς διεθνεῖς σχέσεις». Ἡ δική του κατακλεῖδα; «Πιστεύω ὅτι κάθε πολιτισμός κατέχει τήν δική του, μοναδική ἀξία, ἀξίζει σεβασμό καί πρέπει νά ἀντιμετωπίζεται ὡς ἴσος». Καί ἔφερε ὡς παράδειγμα τόν Κομφούκιο, ὁ ὁποῖος ταξίδευσε στόν κόσμο μέσα ἀπό ἀντιξοότητες γιά νά διαδώσει τήν ἀρετή. Αὐτή τήν ἀρετή πού σήμερα, στήν ἐποχή τῆς ψηφιακῆς ταχύτητος, ἔχουμε ἀνάγκη περισσότερο ἀπό ποτέ γιά νά παραμείνουμε ἄνθρωποι.
Μ.Η.Τ. 232122