Ἡ τέχνη τῆς πολιτικῆς ἀπάτης

Ἡ ἐπικαιρότητα ἑνός μικροῦ δοκιμίου
πού ἀναφέρεται σέ μία πραγματεία
τοῦ Τζόναθαν Σουίφτ,
πού γράφτηκε πρίν ἀπό 285 χρόνια!

ΤΟ ΒΡΗΚΑ μᾶλλον τυχαῖα, σέ ἕνα συμπαθητικό βιβλιοπωλεῖο στό Νέο Ψυχικό. Εἶναι ἕνα πολύ καλά ἐπιμελημένο βιβλίο 70 σελίδων πού φέρει τόν τίτλο Ἡ Τέχνη τῆς Πολιτικῆς Ψευδολογίας (ἐκδόσεις Ἄγρα) καί τήν ὑπογραφή τοῦ Jonathan Swift (1667-1765), Ἀγγλο-Ιρλανδοῦ συγγραφέα, δοκιμιογράφου καί σατιρικοῦ σχολιαστῆ, γνωστοῦ κυρίως ἀπό τά Ταξείδια τοῦ Γκιούλιβερ. Σέ κείμενο πού τοῦ ἀποδίδεται, μέ ἔτος συγγραφῆς τό 1733, τό ὁποῖο σχολιάζει εἰσαγωγικά ὁ καθηγητής Jean-Jacques Courtine, ὁ Swift πραγματεύεται σέ δύο τόμους τήν πολιτική ψευδολογία –στήν ὁποία σπεύδουμε νά ὑπογραμμίσουμε ὅτι δέν ἀποδίδει μόνον ἀρνητικές συνέπειες. Αὐτός εἶναι καί ὁ λόγος πού τόν ὁδηγεῖ νά διατυπώνει συμβουλές γιά τό πῶς πρέπει νά λέγεται τό ψέμα καί ποιά χρειάζεται νά εἶναι ἡ σύνθεσή του ὥστε …νά πείθει!

Ἀπό τήν ἄποψη αὐτή, τό ἡλικίας σχεδόν τριῶν αἰώνων κείμενο ψέγει τούς δημοσιογράφους τῆς ἐποχῆς χαρακτηρίζοντάς τους «χονδροειδεῖς ψευδολόγους μέ λειψό ταλέντο, πού τούς λείπει ἡ ἱκανότητα νά πουλήσουν τό ψέμα».

Κατά τόν Swift –ἤ ὅποιον ἄλλον τυχόν χρησιμοποίησε τό ὄνομά του, ὑπαινίσσεται ὁ Courtine– τό ψέμα εἶναι ἕνα εἶδος πολιτικῆς πρώτης ὕλης. Ἡ δέ ὕπαρξή του πάει πολύ μακρυά. Τοποθετεῖται στήν ἐποχή τοῦ Ἀριστοτέλη, ἀλλά γίνεται ἀντικείμενο μελέτης ἀπό τόν Μακιαβέλλι καί τόν Ἡγεμόνα του.

Εἶναι ἐντυπωσιακό τό γεγονός ὅτι ἡ τέχνη τῆς πολιτικῆς ψευδολογίας, πού στίς μέρες μας παγκοσμιοποιεῖται καί ἄρα προσλαμβάνει κατακλυσμιαῖες διαστάσεις, διατηρεῖ ἀκέραια τήν ὀρθότητά της. Ἡ δέ ἐπικαιρότητά της εἶναι τέτοια πού ἐπιτρέπει νά ὑποθέσουμε μία μεγάλη σαθρότητα τῶν πολιτικῶν ἠθῶν. Ὅλως περιέργως, ἔτσι, τό ψέμα τοῦ σήμερα μοιάζει σέ μεγάλο βαθμό μέ τό ἀντίστοιχο τοῦ χθές. Ἡ μόνη διαφορά εἶναι ὅτι σήμερα τό ψέμα συνδυάζεται καί μέ συνειδητή πολιτική ἀπάτη. Εἶναι δέ καί παγκοσμιοποιημένο.

Εἶναι συνεπῶς κατάδηλο ὅτι πρίν ἀπό τρεῖς αἰῶνες σχεδόν ὁ Jonathan Swift κατόρθωσε νά δεῖ μακρυά, τηρουμένων τῶν τεχνικῶν ἀναλογιῶν. Μετά τήν ἐποχή τοῦ Ἀγγλο-Ιρλανδοῦ συγγραφέα, πού ἔγινε πάστορας στό Μπέλφαστ τό 1694, ἡ πολιτική ψευδολογία ἔκανε καί αὐτή τήν «βιομηχανική ἐπανάστασή» της. Μέ τήν ἀνάπτυξη τοῦ Τύπου στήν διάρκεια τοῦ 19ου αἰῶνα ἔφυγε ἀπό τό προφορικό στάδιο, μηχανοποιήθηκε καί κέρδισε ἔδαφος, ἀποκτώντας συστηματικότητα καί διάδοση πού ἄλλοτε δέν θά τολμοῦσε κἄν νά ὀνειρευτεῖ. Ἔτσι, ναί μέν οἱ παρατηρήσεις τοῦ Swift διατηροῦν τήν ἐγκυρότητά τους, ἀλλά ἴσως σήμερα ἐμεῖς νά μήν ἔχουμε «δεῖ» τίποτα ἀπό αὐτά πού ἕπονται. Στήν διάρκεια τοῦ 20οῦ αἰῶνα τό ψέμα ἀκολούθησε καί αὐτό τήν πορεία τῆς μαζικῆς κατανάλωσης. Μαζικοποιήθηκε καί πῆρε κατακλυσμιαῖες διαστάσεις –μέ ὅ,τι αὐτό συνεπαγόταν.

Σήμερα τό ψέμα εἶναι ἠλεκτρονικό, ψηφιακό, παγκόσμιο. Εἶναι προϊόν μίας ὀρθολογικῆς ὀργάνωσης καί ἑνός αὐστηροῦ καταμερισμοῦ τῆς ἐργασίας, πού σκοπόν ἔχουν ὅμως νά παράγουν ἀνορθολογισμό, ἐνίοτε δέ φανατισμό καί μῖσος. Εἶναι ἔτσι ξεκάθαρο ὅτι ὁ 21ος αἰώνας εἶναι αὐτῆς τῆς ψηφιακῆς ἐποχῆς τοῦ ψεύδους. Εἶναι ὁ αἰώνας πού θά δεῖ νά ἐφευρίσκονται ἀφάνταστοι τύποι πολιτικῆς ἐξαπάτησης. Ψεύδη, τά ὁποῖα θά παράγονται σέ κλίμακα χωρίς προηγούμενο, θά διαδίδονται μέ πρωτόγνωρη ταχύτητα. Ἡ περίφημη «Ψευδολογική Ἑταιρεία» πού ἀνέφερε ὁ Swift στήν πραγματεία του θά φαντάζει σάν μεσαιωνική συντεχνία.

Ἤδη, ὅμως, ἔχει τεθεῖ ἕνα σοβαρό πρόβλημα πού ἴσως ἀλλάξει τόν ροῦ τῆς ψευδολογίας. Ποιό εἶναι;

Πρός τό τέλος τοῦ 20οῦ αἰῶνα ἡ ὀργάνωση τῆς ψευδολογίας καί τά «Ὑπουργεῖα τῆς Ἀλήθειας» πού περιέγραψε ὁ Τζώρτζ Ὄργουελ, ὑπέστησαν δεινή ἧττα σέ ὅλες τίς ἐκδοχές τους. Τό περίφημο, κατά Ὄργουελ, «ἀρχιπέλαγος τοῦ ἀποπροσανατολιστικοῦ ψεύδους» ἔμελλε νά πέσει θῦμα τῶν ἴδιων τῶν φιλοδοξιῶν του. Οἱ ἐμπνευστές του, φαιοκόκκινοι κατά κανόνα, μᾶλλον δέν εἶχαν διαβάσει τήν πραγματεία τοῦ Swift. Ἀλλιῶς θά ἤξεραν ὅτι εἶναι μέν καλό νά ἐπιδιώκεις τήν εὐτυχία τοῦ λαοῦ παρά τήν θέλησή του ἤ νά τοῦ πουλᾶς φύκια γιά μεταξωτές κορδέλλες, ἀλλά εἶναι ἄκρως ἐπιβλαβές γιά ἕνα ψέμα νά ἐκλαμβάνεται ὡς ἀλήθεια. Πρόκειται γιά τραγικό λάθος. Ἡ ἀγριότητα τῆς πτώσης εἶναι ἀνάλογη μέ τό ὑπέρμετρο μέγεθος τῶν φιλοδοξιῶν. Ἡ ἀχαριστία τῶν λαῶν δέν ἔχει ὅρια.

«Τό παράδειγμα τῆς Τέχνης τῆς Πολιτικῆς Ψευδολογίας μᾶς καλεῖ ἐπίσης νά κάνουμε τίς ἀπαραίτητες διευκρινίσεις προκειμένου γιά τά ψέματα τοῦ καιροῦ μας. Πρέπει λοιπόν νά κάμουμε τήν διάκριση ἀνάμεσα στό ὁλοκληρωτικό ψέμα καί στά δημοκρατικά ψέματα. Τό δημοκρατικό ψέμα εἶναι πλουραλιστικό. Δέν διεκδικεῖ τήν ἀποκλειστικότητα, ἀλλά συνυπάρχει ἀνεκτικά μέ τά ἀντίπαλά του. Μέ ἄλλα λόγια, σέ κάποια φάση, μιά πολιτική ἀπάτη ἀποκαλύπτεται. Τό θέμα εἶναι πόσο ἔγκαιρα γίνεται ἡ ἀποκάλυψη αὐτή καί ὑπό ποιό κόστος.

*Ἐπίτιμος Διεθνής Πρόεδρος
Ἕνωσης Εὐρωπαίων Δημοσιογράφων
[email protected]