Πῶς ἐχάθη ἡ εὐκαιρία τῶν 36 δισ. εὐρώ γιά τήν οἰκονομία
Πέντε ἔτη μετά τήν ἔναρξη τοῦ Ταμείου Ἀνακάμψεως, ἡ χώρα εὑρίσκεται στήν τελική εὐθεῖα ὑλοποιήσεως τοῦ προγράμματος πού ἐπαρουσιάσθη ὡς ἱστορική εὐκαιρία γιά τόν μετασχηματισμό τῆς οἰκονομίας.
Τό «Ἑλλάδα 2.0», συνολικοῦ ὕψους 35,95 δισ. εὐρώ, ὑποσχόταν ὄχι μόνο νά στηρίξει τήν ἀνάκαμψη μετά τήν πανδημία, ἀλλά νά ἀλλάξει τό παραγωγικό μοντέλο τῆς χώρας, νά αὐξήσει τήν παραγωγικότητα καί νά κινητοποιήσει ἰδιωτικές ἐπενδύσεις. Σαράντα πέντε ἡμέρες σχεδόν πρίν ἀπό τό ὁριστικό κλείσιμο τοῦ χρηματοδοτικοῦ σκέλους τοῦ Ταμεῶς, ἀλλά ποιό εἶναι τό ἀποτύπωμά τους στήν πραγματική οἰκονομία.
- Tοῦ Γιάννη Στεργίου
Ἡ Κυβέρνησις προβάλλει ὡς βασικό δείκτη ἐπιτυχίας τίς ἐκταμιεύσεις. Μέχρι σήμερα ἡ Ἑλλάς ἔχει εἰσπράξει 24,63 δισ. εὐρώ, ἀπό τά ὁποῖα 12,93 δισ. ἀφοροῦν σέ ἐπιχορηγήσεις καί 11,70 δισ. σέ δάνεια. Τό Ὑπουργεῖο Ἐθνικῆς Οἰκονομίας ἐπισημαίνει ὅτι οἱ εἰσπράξεις ἀντιστοιχοῦν ἤδη στό 68,5% τοῦ συνολικοῦ προϋπολογισμοῦ τοῦ ἑλληνικοῦ σχεδίου. Στίς 25 Μαΐου ὑπεβλήθησαν ἀκόμη τό 8ο αἴτημα πληρωμῆς ἐπιχορηγήσεων καί τό 7ο αἴτημα δανείων, ἐνῷ μετά τήν ἀναθεώρηση τοῦ προγράμματος τό ποσό πού συνδέεται μέ αὐτά ἀναμένεται νά φθάσει περίπου τά 4,5 δισ. εὐρώ.
Ἡ ἐκταμίευσις, ὅμως, δέν ταυτίζεται μέ τήν πραγματική ἀξιοποίηση τῶν πόρων. Καί ἐδῶ εὑρίσκεται μία ἐκ τῶν βασικῶν ἀντιφάσεων τοῦ Ταμείου. Τά στοιχεῖα πού περιλαμβάνονται στά κείμενα δείχνουν ὅτι ἡ Ἑλλάς εἶχε ἀξιοποιήσει στήν πραγματική οἰκονομία τό 39,1% τοῦ συνολικοῦ πακέτου, ἔναντι 53,7% κατά μέσον ὅρο στήν ΕΕ, ἐνῷ στίς ἐπιχορηγήσεις τό ἀντίστοιχο ποσοστό ἦταν 48,8% ἔναντι 63,4%. Τό ὑπουργεῖο ἀντιτείνει ὅτι τά συγκεκριμένα στοιχεῖα τῆς Eurostat ἀφοροῦν στήν περίοδο ἕως τό τέλος τοῦ 2025 καί συνεπῶς δέν ἀποτυπώνουν τίς νεώτερες ἐκταμιεύσεις. Ἡ διαφορά αὐτή, ὡστόσο, ἀναδεικνύει ἀκριβῶς τό οὐσιαστικό πρόβλημα: ἄλλο ἡ μεταφορά χρημάτων ἀπό τίς Βρυξέλλες στό κράτος καί ἄλλο ἡ μετατροπή τους σέ ὁλοκληρωμένες ἐπενδύσεις μέ μετρήσιμο παραγωγικό ἀποτέλεσμα.
Μέχρι σήμερα, τά στοιχεῖα γιά τήν πραγματική ἀπορρόφηση, τό σχετικῶς περιορισμένο βάρος τῶν ἐπενδύσεων παγίου κεφαλαίου, οἱ συνεχεῖς ἀναθεωρήσεις καί ἡ ἀγωνία γιά τήν ὁλοκλήρωση δεκάδων ὁροσήμων δείχνουν ὅτι ὁ ἀρχικός στόχος τοῦ παραγωγικοῦ μετασχηματισμοῦ δέν ἐπετεύχθη. Καί αὐτό πού μένει νά φανεῖ εἶναι ἄν ἡ χώρα μπορεῖ νά ἀναπτύσσεται καί νά ἐπενδύει χωρίς τό ἔκτακτο στήριγμα τοῦ Ταμείου.
Ποῦ κατηυθύνθησαν οἱ πόροι
Ἀκόμη πιό κρίσιμο εἶναι ποῦ κατηυθύνθησαν οἱ πόροι. Ἀπό περίπου 14 δισ. εὐρώ πού εἶχαν χρησιμοποιηθεῖ, μόλις 4,7 δισ. εἶχαν διοχετευθεῖ σέ ἐπενδύσεις παγίου κεφαλαίου. Τό ποσό ἀντιστοιχεῖ στό 13,3% τοῦ συνολικοῦ ἑλληνικοῦ πακέτου, ἔναντι εὐρωπαϊκοῦ μέσου ὅρου 18,5%. Πρόκειται ἴσως γιά τόν πιό οὐσιαστικό δείκτη ὅταν ἐπιχειρεῖ κανείς νά ἀποτιμήσει τό ἀναπτυξιακό ἀποτύπωμα τοῦ Ταμείου. Γιατί ἡ μεγάλη πρόκλησις τῆς ἑλληνικῆς οἰκονομίας δέν ἦταν ἁπλῶς νά χρηματοδοτήσει περισσότερες δαπάνες, ἀλλά νά ἀποκτήσει περισσότερο παραγωγικό κεφάλαιο, νέες ὑποδομές, παραγωγικές ἐγκαταστάσεις, τεχνολογική ἔνταση καί ἐξωστρεφεῖς ἐπιχειρήσεις.
Ἀπό αὐτή τήν ἄποψη, δυσκόλως μπορεῖ νά ὑποστηριχθεῖ ὅτι τό παραγωγικό μοντέλο τῆς χώρας ἔχει ἀλλάξει. Οἱ ἴδιες οἱ ἀλλεπάλληλες ἀναθεωρήσεις τοῦ «Ἑλλάδα 2.0», ἡ ἀφαίρεσις ἤ τροποποίησις ἔργων καί ἡ μεταφορά πόρων μεταξύ δράσεων δείχνουν τίς δυσκολίες ἐφαρμογῆς τοῦ ἀρχικοῦ σχεδιασμοῦ. Ἀπό πολλές πλευρές τίθεται τό ἐρώτημα ἐάν τό πρόγραμμα ἐπέτυχε νά αὐξήσει μέ τρόπο διατηρήσιμο τήν παραγωγικότητα καί νά μεταβάλει τήν διάρθρωση τῆς οἰκονομίας. Τό γεγονός ὅτι τό τέλος τοῦ Ταμείου δημιουργεῖ ἤδη ἀνησυχία γιά τό ἐπενδυτικό κενό πού θά ἀφήσει πίσω του εἶναι ἀπό μόνο του ἐνδεικτικό: μιά οἰκονομία πού θά εἶχε πράγματι ἀλλάξει παραγωγικό ὑπόδειγμα θά ἔπρεπε νά μπορεῖ σταδιακῶς νά στηρίζει τήν ἐπενδυτική της δυναμική σέ μεγαλύτερο βαθμό χωρίς αὐτήν τήν ἔκτακτη εὐρωπαϊκή χρηματοδότηση.
Τά ὁρόσημα
Τό δυσκολώτερο τέστ, πάντως, εὑρίσκεται μπροστά. Ὅλα τά ὁρόσημα καί οἱ στόχοι πού θά ληφθοῦν ὑπ’ ὄψιν γιά τίς τελικές πληρωμές πρέπει νά ἔχουν ἐπιτευχθεῖ ἕως τίς 31 Αὐγούστου 2026. Μετά τήν ἡμερομηνία αὐτή, διορθωτικές ἐνέργειες δέν μποροῦν νά συνυπολογισθοῦν στήν ἀξιολόγηση. Τό ἀργότερο ἕως τίς 30 Σεπτεμβρίου 2026 πρέπει νά ἔχουν ὑποβληθεῖ ὅλα τά τελικά αἰτήματα πληρωμῆς μαζί μέ τά ἀπαραίτητα ἀποδεικτικά στοιχεῖα καί τίς ἐκθέσεις ἐλέγχου. Ἡ Εὐρωπαϊκή Ἐπιτροπή ὀφείλει νά πραγματοποιήσει τίς τελευταῖες ἐκταμιεύσεις μέχρι τίς 31 Δεκεμβρίου 2026.
Αὐτό σημαίνει μιά ἰδιαιτέρως ἀπαιτητική τελική διαδρομή. Μετά τήν ὁλοκλήρωση τοῦ αἰτήματος τοῦ Μαΐου, ἀπομένει τό 9ο καί τελευταῖο αἴτημα ἐπιχορηγήσεων καί τό 8ο τῶν δανείων, συνολικοῦ ὕψους περίπου 6,7 δισ. εὐρώ. Συνδέεται, συμφώνως πρός τά διαθέσιμα στοιχεῖα, μέ 123 ὁρόσημα, μεταξύ τῶν ὁποίων εὑρίσκονται δύσκολα κατασκευαστικά ἔργα καί ὑποδομές. Ἑπομένως, ἡ διαβεβαίωσις ὅτι «δέν θά χαθεῖ οὔτε ἕνα εὐρώ», πού διατυπώνεται ἀπό κυβερνητικές πλευρές, θά κριθεῖ στήν πράξη ἐντός ἑνός ἐξαιρετικῶς στενοῦ χρονικοῦ περιθωρίου.
Καί ἡ 31η Δεκεμβρίου δέν ἀποτελεῖ τό πραγματικό τέλος τοῦ Ταμείου. Οἱ πληρωμές ὁλοκληρώνονται τό 2026, οἱ ἔλεγχοι ὅμως συνεχίζονται. Ἡ Ἐπιτροπή ἔχει καταστήσει σαφές ὅτι οἱ ὑποχρεώσεις ἐλέγχου, ἡ διερεύνησις παρατυπιῶν καί ἡ δυνατότης ἀναζητήσεως χρημάτων παραμένουν καί μετά τό κλείσιμο τοῦ Μηχανισμοῦ. Τά σχετικά δεδομένα καί δικαιολογητικά πρέπει νά διατηροῦνται γιά πέντε ἔτη ἀπό τήν τελική πληρωμή, μέ τήν Ἐπιτροπή νά ζητεῖ διαθεσιμότητα τοὐλάχιστον ἕως τίς 31 Δεκεμβρίου 2031. Οἱ ἔλεγχοι γιά ἀπάτη, σύγκρουση συμφερόντων ἤ διπλή χρηματοδότηση μποροῦν νά συνεχισθοῦν τό 2027 καί τό 2028, ἐνῷ ἀνοικτές ὑποθέσεις, ἔρευνες ἤ διαδικασίες τῆς OLAF μποροῦν νά παραταθοῦν ἀκόμη περισσότερο.
Κατανομή πόρων
Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον ἔχει καί ἡ κατανομή τῶν πόρων, καθώς στίς μεγαλύτερες χρηματοδοτήσεις κυριαρχοῦν μεγάλοι ἐπιχειρηματικοί ὅμιλοι καί ἔργα ἐνεργείας, τουρισμοῦ καί ὑποδομῶν. Στήν κορυφή εὑρίσκεται ὁ ΑΔΜΗΕ μέ χρηματοδότηση ἄνω τοῦ 1,1 δισ. εὐρώ, ἐνῷ ἀκολουθοῦν τό Integrated Resort Complex στό Ἑλληνικό τῶν ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ – Hard Rock μέ περίπου 399 ἑκατ. εὐρώ, ἡ ΔΕΗ Ὀπτικές Ἐπικοινωνίες μέ 291 ἑκατ., ἡ Olympic/Avis μέ 269 ἑκατ. καί ὁ ΔΕΣΦΑ μέ 261 ἑκατ. εὐρώ. Ὑψηλές χρηματοδοτήσεις ἔλαβαν ἐπίσης ἡ ΔΕΗ, ἡ Ἑλληνικός Χρυσός, ἡ Autohellas, ἡ DEMO καί ἡ Motor Oil. Ἡ εἰκόνα αὐτή τροφοδοτεῖ τήν συζήτηση γιά τό κατά πόσον οἱ πόροι διεχύθησαν ἐπαρκῶς στίς μικρομεσαῖες ἐπιχειρήσεις καί στό σύνολο τῆς παραγωγικῆς βάσεως.
Οἱ μικρομεσαῖες ἐπιχειρήσεις, παρ’ ὅτι ἀποτελοῦν τήν συντριπτική πλειονότητα τῆς ἑλληνικῆς ἐπιχειρηματικότητος, δέν εὑρέθησαν στόν πυρῆνα τῶν μεγαλυτέρων χρηματοδοτήσεων τοῦ Ταμείου. Ἡ ἀνάγκη τραπεζικῆς ἀξιολόογήσεως, ἰδίας συμμετοχῆς καί ὡρίμων ἐπενδυτικῶν σχεδίων περιόρισε τήν πρόσβαση πολλῶν μικρῶν ἐπιχειρήσεων στό βασικό δανειακό σκέλος. Γιά νά καλυφθεῖ τό κενό, ἐπεστρατεύθησαν ἐργαλεῖα τῆς Ἑλληνικῆς Ἀναπτυξιακῆς Τραπέζης, ὅπως τό ΤΕΠΙΧ ΙΙΙ, μέσῳ τοῦ ὁποίου ἔχουν δοθεῖ πάνω ἀπό 3 δισ. εὐρώ σέ περισσότερες ἀπό 11.400 ἐπιχειρήσεις. Τό γεγονός, ὅμως, ὅτι ἀπαιτοῦνται πρόσθετα χρηματοδοτικά ἐργαλεῖα ἀκόμη καί στό τέλος τοῦ Ταμείου ἐνισχύει τήν κριτική ὅτι ἡ διάχυσις τῶν πόρων στήν μικρομεσαία παραγωγική βάση ὑπῆρξε ἀνεπαρκής.
Αγωνία γιά τό Ενεργειακό κόστος τοῦ χειμῶνος
Ἡ Εὐρώπη ὁδεύει πρός τόν ἑπόμενο χειμῶνα μέ αὐξημένη ἀνησυχία γιά τήν ἐπάρκεια καί τό κόστος τοῦ φυσικοῦ ἀερίου. Οἱ εὐρωπαϊκές ἀποθῆκες εὑρίσκονται σέ ἀσυνήθως χαμηλά ἐπίπεδα γιά τήν ἐποχή, μέ πληρότητα περίπου 57%-58%, γεγονός πού καθιστᾶ ἀναγκαία τήν σημαντική ἐνίσχυση τῶν ἀποθεμάτων τούς ἑπομένους μῆνες. Γιά νά ἐπιτευχθοῦν οἱ εὐρωπαϊκοί στόχοι πρό τῆς ἐνάρξεως τῆς περιόδου θερμάνσεως, θά ἀπαιτηθοῦν αὐξημένες εἰσαγωγές LNG, σέ μιά περίοδο ὅμως κατά τήν ὁποία ὁ διεθνής ἀνταγωνισμός γιά φορτία εἶναι ἰδιαιτέρως ἔντονος.
Τήν κατάσταση ἐπιβαρύνει ἡ γεωπολιτική ἀστάθεια στόν Κόλπο καί εἰδικώτερα ἡ σύγκρουσις μέ τό Ἰράν καί οἱ διαταραχές στίς θαλάσσιες μεταφορές μέσῳ τῶν Στενῶν τοῦ Ὁρμούζ. Οἱ ἐξελίξεις αὐτές ἔχουν ἤδη προκαλέσει ἔντονες αὐξήσεις στίς εὐρωπαϊκές τιμές φυσικοῦ ἀερίου. Παραλλήλως, ἡ Ἀσία διεκδικεῖ μεγαλύτερες ποσότητες LNG προσφέροντας ἀνταγωνιστικές τιμές καί περιορίζοντας τίς διαθέσιμες προμήθειες γιά τήν Εὐρώπη.
Πρόσθετη πίεσις μπορεῖ νά προκύψει ἀπό τήν ξηρασία καί τά χαμηλά ἐπίπεδα νεροῦ, πού περιορίζουν τήν παραγωγή ὑδροηλεκτρικῶν καί πυρηνικῶν μονάδων. Ἔτσι, ἕνας ψυχρός χειμῶνας ἤ νέες διαταραχές
στήν προσφορά θά μποροῦσαν νά ὁδηγήσουν σέ ἀκόμη ὑψηλότερες τιμές φυσικοῦ ἀερίου, θερμάνσεως καί ἠλεκτρικῆς ἐνεργείας.
Μ.Η.Τ. 232122