Οἱ μετόπες τοῦ Παρθενώνα: Ἕνα ἀριστούργημα πού διαμόρφωσε τήν κλασσική γλυπτική

Ἀνάμεσα στά ἀριστουργήματα πού κοσμοῦσαν τόν Παρθενῶνα, οἱ μετόπες κατέχουν μιά ξεχωριστή θέση.

Οἱ μετόπες, οἱ ὁποῖες εἶναι στοιχεῖο τῆς ἀρχαιοελληνικῆς ἀρχιτεκτονικῆς, στόν Παρθενῶνα εἶναι 92.

Πρόκειται γιά ὀρθογώνιες μαρμάρινες πλάκες πού βρίσκονται ἐναλλάξ μέ τά τρίγλυφα τῆς ζωφόρου, χαρακτηριστικό στοιχεῖο τῆς δωρικῆς ἀρχιτεκτονικῆς τάξης. Στοιχεῖο πού συχνά προκαλεῖ σύγχυση, ἐπειδή ὁ ναός διαθέτει καί μιά δεύτερη ἰωνική ζωφόρο στό ἐσωτερικό του, ἡ ὁποία εἶναι συνεχής, δέν ἔχει μετόπες καί τρίγλυφα καί ἀναπτύσσεται περιμετρικά πάνω ἀπό τούς τοίχους τοῦ σηκοῦ (ἐσωτερικό τοῦ ναοῦ), πίσω ἀπό τήν ἐξωτερική δωρική κιονοστοιχία.

• Tῆς Πολυξένης Μέγα

Οἱ μετόπες σέ κάθε πλευρά τοῦ ναοῦ λειτουργοῦσαν ὡς ἑνιαῖο σύνολο. Πάνω ἀπό τήν ἐξωτερική κιονοστοιχία τοῦ ναοῦ εἶναι 32 σέ κάθε μεγάλη πλευρά καί 14 μετόπες σέ κάθε μικρή πλευρά. Ἐντυπωσιακός ἀριθμός γιά τά δεδομένα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς ἀρχιτεκτονικῆς, καθώς κανένας ἄλλος γνωστός δωρικός ναός δέν διέθετε τόσο ἐκτεταμένο καί ὁλοκληρωμένο γλυπτό διάκοσμο σέ ὅλες τίς μετόπες του. Κατασκευάστηκαν μεταξύ 445 καί 440 π.Χ., στά χρόνια τῆς ἀκμῆς τῆς Ἀθηναϊκῆς Δημοκρατίας, τῆς ὁποίας ἀποτυπώνουν καί τό ἰδεολογικό ὅραμα, ἀπό σημαντικούς γλύπτες καί τεχνῖτες ὑπό τήν γενική ἐπίβλεψη τοῦ Φειδία, τοῦ κορυφαίου γλύπτη τῆς κλασσικῆς ἐποχῆς.

Οἱ παραστάσεις τους, πού ἦταν ἐμπνευσμένες ἀπό τήν μυθολογία, δέν ἦταν ἁπλῶς διακοσμητικά στοιχεῖα. Ἔφεραν ἰδεολογικό περιεχόμενο, τό ὁποῖο ἐξέφραζε τίς ἀξίες τῆς Ἀθήνας τοῦ Περικλῆ, θυμίζοντας τούς νικηφόρους ἀγῶνες τῶν Ἑλλήνων κατά τῶν «βαρβάρων» ἐχθρῶν τους (Πέρσες), καθώς καί τόν θρίαμβο τῆς λογικῆς καί τῆς τάξης, πού ἀντιπροσωπεύουν οἱ Ἕλληνες καί οἱ θεοί τους, ἀπέναντι στά ζωώδη πάθη καί τό χάος. Ἡ ὑπεροχή δηλαδή τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύματος.

Κάθε πλευρά τοῦ ναοῦ παρουσίαζε διαφορετικό θέμα καί σέ κάθε μετόπη πρωταγωνιστοῦν, συνήθως, δύο μορφές. Στήν ἀνατολική πλευρά, πού εἶναι ἡ κύρια εἴσοδος τοῦ Παρθενῶνα, ἀπεικονιζόταν ἡ Γιγαντομαχία, ἡ σύγκρουση τῶν θεῶν τοῦ Ὀλύμπου μέ τούς Γίγαντες, οἱ ὁποῖοι παριστάνονται μέ ἀνθρώπινη μορφή, καί κεντρική μορφή τόν Δία. Στή δυτική πλευρά παρουσιαζόταν ἡ μάχη τῶν Ἀθηναίων μέ τίς Ἀμαζόνες, ὅταν αὐτές εἰσέβαλαν στήν Ἀθήνα. Στή νότια πλευρά κυριαρχοῦσε ἡ περίφημη Κενταυρομαχία, ἡ σύγκρουση τῶν Λαπιθῶν μέ τούς Κενταύρους, ἐνῷ στή βόρεια πλευρά ἀπεικονίζονταν σκηνές ἀπό τόν Τρωικό Πόλεμο.

Οἱ μετόπες τοῦ Παρθενώνα ἔδωσαν νέα ζωή στό ἀνάγλυφο, καθώς οἱ μορφές δέν ἦταν πλέον ἐπίπεδες καί ἀκίνητες, ἀλλά πρόβαλλαν δυναμικά ἀπό τό μάρμαρο, μέ ἔντονη αἴσθηση βάθους καί κίνησης. Ἀποτελοῦσαν δέ ὀργανικό τμῆμα τοῦ ναοῦ, σχεδιασμένο ὥστε νά λειτουργεῖ σέ ἀπόλυτη ἑνότητα μέ τό κτίσμα. Ὁ Παρθενῶνας εἶναι ὁ μοναδικός ἀρχαῖος ἑλληνικός ναός μέ ἀνάγλυφες παραστάσεις σέ ὅλες τίς μετόπες του.

Κάποια ἀνάγλυφα ἀπό τίς μετόπες ἀπολαξεύτηκαν κατά τήν μετατροπή τοῦ ναοῦ σέ χριστιανική ἐκκλησία, κάποια (15) ἐκλάπησαν ἀπό τόν Λόρδο Ἔλγιν καί βρίσκονται στό Βρεταννικό Μουσεῖο, ἀπό μία βρίσκεται στό Λοῦβρο καί στό Μουσεῖο τῆς Ἀκρόπολης καί ἀρκετές χάθηκαν κατά τήν ἔκρηξη τοῦ 1687, ὅταν οἱ Ὀθωμανοί τήν εἶχαν μετατρέψει σέ πυριτιδαποθήκη θεωρῶντας ὅτι οἱ Ἑνετοί πού τήν πολιορκοῦσαν δέν θά τολμοῦσαν νά βομβαρδίσουν τό μνημεῖο. Ὁ ἀρχιστράτηγος τῶν Ἑνετῶν ὅμως Φραντσέσκο Μοροζίνι τούς διέψευσε καί μέ μιά ὀβίδα προκάλεσαν τεράστια ἔκρηξη καί τήν ἐπακόλουθη καταστροφή.

Παρά τίς καταστροφές πού ὑπέστη ὁ Παρθενῶνας στό πέρασμα τῶν αἰώνων καί τή διασπορά των μετοπών σέ μουσεῖα καί τοῦ ἐξωτερικοῦ, τά σωζόμενα ἔργα ἐξακολουθοῦν νά ἐντυπωσιάζουν ἀποτελῶντας ἕνα ἀπό τά λαμπρότερα ἐπιτεύγματα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γλυπτικῆς καί μιά κορυφαία ἔκφραση τοῦ κλασσικοῦ πνεύματος. Κληρονομιά πού ἐξακολουθεῖ νά ἐμπνέει τήν παγκόσμια τέχνη μέχρι σήμερα.