Ὁ Ἀκαδημαϊκός Δημήτρης Νανόπουλος ἀποκαλύπτει στό νέο του βιβλίο ὅτι ὁ νέος τύπος ἀνθρώπου θά συνδυάζει «βιολογικά καί τεχνολογικά χαρακτηριστικά»
Μποροῦμε νά δώσουμε μιά ἐπιστημονική ἐξήγηση βασισμένη στούς φυσικούς νόμους;
Καί, ἄν ναί, τότε πῶς ἐμφανίστηκαν αὐτοί οἱ ἴδιοι οἱ νόμοι; Τό συγκλονιστικό, ἄν καί ἐλάχιστα γνωστό, εἶναι ὅτι σήμερα διαθέτουμε πειστικές ἀπαντήσεις σέ ὅλα τά παραπάνω ἐρωτήματα, ὅπως ἀναφέρει στό νέο του βιβλίο «Ὁ κβαντικός μῦθος τοῦ Σίσυφου.
- Συνέντευξις στήν Κατερίνα Λυμπεροπούλου
Δοκίμιο γιά τήν κβαντική προέλευση τοῦ παραλόγου» (ἐκδόσεις Πατάκη) ὁ διακεκριμένος Ἕλληνας θεωρητικός φυσικός καί ἀκαδημαϊκός, διεθνῶς γνωστός γιά τήν πρωτοποριακή συμβολή του στήν Σωματιδιακή Φυσική, τήν Κοσμολογία, τήν Θεωρία Χορδῶν καί τίς Ἑνοποιημένες Θεωρίες Πεδίου, Δημήτρης Β. Νανόπουλος.
Μέ περισσότερες ἀπό 700 δημοσιευμένες ἐπιστημονικές ἐργασίες καί πάνω ἀπό 57.600 βιβλιογραφικές ἀναφορές, θεωρεῖται ἕνας ἀπό τούς πλέον ἐπιδραστικούς φυσικούς ὑψηλῶν ἐνεργειῶν παγκοσμίως (h-index=112), ἐνῷ γιά τό ἔργο του ἔχει τιμηθεῖ μέ πολυάριθμες διεθνεῖς διακρίσεις.
Ποιά εἶναι σέ διεθνές ἐπίπεδο ἡ πρωτοτυπία τοῦ νέου σας βιβλίου, «Ὁ κβαντικός μῦθος τοῦ Σίσυφου» (ἐκδόσεις Πατάκη), καί ποιά ἐσωτερική ἀνάγκη σᾶς ὑπαγόρευσε νά τό γράψετε;
Πιστεύω ὅτι διεθνῶς εἶναι πρωτότυπο, διότι εἶναι ἕνα «μεῖγμα», κατά κάποιον τρόπο, φιλοσοφίας καί φυσικῆς. Δέν εἶναι οὔτε φιλοσοφία οὔτε φυσική. Προσπαθῶ νά κάνω ἕνα καινούργιο εἶδος, συμπεριλαμβάνοντας πολύ ἁπλές ἐξισώσεις, ἁπλῶς γιά νά ἐνισχύσω αὐτά τά ὁποῖα γράφω, ὥστε νά μήν εἶναι στόν… ἀέρα. Ἔχω γράψει πολλά βιβλία φυσικῆς, κι ἄν ἤθελα θά ἔγραφα ἀκόμα ἕνα. Προσπαθοῦσα ἀπό μικρός νά καταλάβω –ἀναζητῶντας ἀπαντήσεις σέ αὐτά πού ὀνομάζουμε φιλοσοφικά ἐρωτήματα– τί εἴμαστε, ποῦ πᾶμε, κάτι τό ὁποῖο πίστευα ὅτι εἶναι καθαρά θέμα θετικῶν ἐπιστήμων, ἐπειδή ἔχει σχέση μέ τό πῶς ἐμφανίστηκε τό σύμπαν. Ἄν δεχθοῦμε ὅτι τό σύμπαν ἐμφανίστηκε ἀπό τό κβαντικό κενό, μέσῳ μιᾶς κβαντικῆς διακύμανσης καί εἶναι ἀποτέλεσμα τυχαιότητας, τότε μέ ποιά ἔννοια μποροῦμε νά μιλᾶμε γιά κάποιον σκοπό ἤ σχέδιο; Ὅταν διδάχθηκα τήν ἀρχή τῆς ἀπροσδιοριστίας τοῦ Χάιζενμπεργκ, αἰσθάνθηκα ὅτι ὑπάρχει μιά σύνδεση ἀνάμεσα σέ αὐτό (σ.σ.: τήν πιό «ἀνοιχτή» εἰκόνα τῆς πραγματικότητας πού δίνει ἡ κβαντική φυσική) καί σέ φιλοσοφικές ἰδέες, μέ τίς ὁποῖες εἶχα ἔρθει σέ ἐπαφή νωρίτερα.
Θά μπορούσαμε, λοιπόν, νά μιλήσουμε γιά σύνδεση τῆς φιλοσοφίας μέ τήν φυσική;
Σύνθεση, θά ἔλεγα περισσότερο. Μήν ξεχνᾶμε τό ἑξῆς: Οἱ πρῶτοι πραγματικοί φιλόσοφοι, ὁ Θαλῆς, ὁ Πυθαγόρας, ὁ Ἡράκλειτος, ὁ Δημόκριτος, ὁ Λεύκιππος, ἦταν Μικρασιᾶτες καί δέν ἀσχολοῦνταν μέ ἐκεῖνα πού ἀσχολήθηκαν ἀργότερα ὁ Πλάτων, ὁ Σωκράτης καί ὁ Ἀριστοτέλης – ὁ Ἀριστοτέλης λιγώτερο. Ἤθελαν νά καταλάβουν τόν κόσμο. Ὁ Θαλῆς ἔλεγε νά ἀφήσουμε τούς μύθους καί νά καταλάβουμε τόν κόσμο μέ λογική. Ἔτσι, εἰσήγαγε διάφορες ἔννοιες, ὅπως καί ὁ Ἡράκλειτος. Ἐπίσης, μέ τίς ἴδιες ἔννοιες ἀσχολήθηκε καί ὁ Δημόκριτος, πού διατύπωσε τήν ἰδέα τῶν ἀτόμων. Σκεφτεῖτε, δυόμισι χιλιάδες χρόνια πρίν, ὁ Δημόκριτος κατέληξε ἐκεῖ μόνο μέ τήν ἀφαιρετική ἱκανότητα τῆς σκέψης του. Ὁ δέ Πυθαγόρας ἔδειξε ὅτι ἡ μουσική ἁρμονία μπορεῖ νά περιγραφεῖ μέ μαθηματικές ἀναλογίες. Καί σημειώνω ὅτι δέν εἶμαι γνωστός γιά τήν ἀρχαιολατρία μου… Ἀλλά πρέπει νά λέμε τά πράγματα ὅπως εἶναι. Δέν ξέρω, λοιπόν, ὅπως γράφω καί στό βιβλίο, τί ἀέρα ἀνέπνεαν αὐτοί οἱ ἄνθρωποι καί τί… ἔπιναν – τό λέω γιά ἀστεῖο. Εἶναι σίγουρα διαφορετικό ἀπό αὐτό πού πίνουμε ἐμεῖς.
Τό ἐξώφυλλο τοῦ νέου βιβλίου τοῦ Δημήτρη Νανόπουλου «Ὁ κβαντικός μῦθος τοῦ Σίσυφου. Δοκίμιο γιά τήν κβαντική προέλευση τοῦ παραλόγου» (ἐκδόσεις Πατάκη)
Ἡ μητέρα ὅλων τῶν ἐπιστημῶν εἶναι ἡ φιλοσοφία ἤ ἡ φυσική;
Πιστεύω ὅτι εἶναι ἡ φυσική, γιατί αὐτή μᾶς ἀπαντάει πῶς προῆλθε καί τί εἶναι τό σύμπαν, ὅταν προσπαθοῦμε νά καταλάβουμε καί ἔχουμε πειραματικά δεδομένα γιά αὐτό. Δέν ὑπάρχει ἄλλο βαθύτερο πρόβλημα.
Ὁ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος ἔχει συνείδηση τοῦ παραλόγου, ἔχει ἐπίγνωση τοῦ γεγονότος ὅτι τίποτε δέν μπορεῖ νά διαρκέσει καί ὅτι καμμία νίκη δέν εἶναι ὁριστική. Γιατί, κατά τόν Ἀλμπέρ Καμύ, ὁ ὁποῖος ἔχετε πεῖ ὅτι εἶναι ἡ μεγάλη σας ἀγάπη καί ἀποτέλεσε ἔμπνευση γιά τό νέο σας βιβλίο, θά πρέπει νά συνεχίσει νά δημιουργεῖ;
Ὁ Καμύ εἶχε πεῖ καί κάτι ἄλλο: «Τό νά δημιουργεῖς εἶναι σάν νά ζεῖς δύο φορές». Ἦταν μεγάλη κουβέντα. Ἀπό τήν στιγμή πού… βγαίνουμε, ὅπως λένε καί οἱ Ἀμερικανοί, «from the womb to the tomb», ξέρουμε ποῦ θά καταλήξουμε. Παρ᾿ ὅλα αὐτά, τό πέρασμά μας ἀπό αὐτή τήν ζωή θά πρέπει νά ἀφήσει κάποιο ἀποτύπωμα, ὅπως εἶχε πεῖ ὁ Ἀχιλλέας στήν μητέρα του. Νά λέμε ὅτι καλῶς περάσαμε ἀπό αὐτή τήν ζωή καί βοηθήσαμε κάτι νά πάει καλύτερα. Ὁ Καμύ εἶχε θεωρήσει ὅτι ὁ αἰώνια καταδικασμένος Σίσυφος (σ.σ.: νά σπρώχνει ἕναν τεράστιο βράχο στήν κορυφή ἑνός λόφου, μόνο καί μόνο γιά νά κυλάει ξανά πρός τά κάτω λίγο πρίν φθάσει, ἀναγκάζοντάς τον νά ἐπαναλαμβάνει τήν ἴδια μάταιη προσπάθεια γιά πάντα) ἦταν εὐτυχισμένος. Κατέβαινε σφυρίζοντας, γιά νά ξανασπρώξει. Ἔκανε διάφορα σφάλματα, δέσμευσε τόν θάνατο καί δέν πέθαινε κανένας, καί γι᾿ αὐτό τιμωρήθηκε.
Παρ᾿ ὅλα αὐτά, δέχθηκε τήν τιμωρία του χωρίς καμμία μεμψιμοιρία, χωρίς καμμία μιζέρια. Καί αὐτό εἶναι μεγάλη δύναμη. Ἄρα, λοιπόν, παρ’ ὅλο πού ξέρουμε τήν μοῖρα μας, ἀξίζει τόν κόπο (νά ζοῦμε). Εἴμαστε πάρα πολύ τυχεροί πού ὑπάρχουμε, καί μέ αὐτή τήν παρατήρηση ξεκινῶ καί τό καινούργιο μου βιβλίο. Εἶναι πραγματικά ἐντυπωσιακό ὅτι, βάσει ἐκτίμησης, τό 10 εἰς τήν 29η –10·{29}) εἶναι ὁ ἀριθμός τῶν πρωτονίων, τῶν νετρονίων καί τῶν ἠλεκτρονίων πού ἀποτελοῦν τό σῶμα μας καί ἀντιστοιχοῦν περίπου στά 80-90 κιλά πού ζυγίζει ὁ καθένας μας– συγκεντρώθηκαν, σχηματίστηκαν καί δημιούργησαν ἐμᾶς. Ἡ πιθανότητα νά συμβεῖ αὐτό εἶναι ἀπίστευτα μικρή. Ἄρα, νά μήν πετάξουμε στά σκουπίδια αὐτό τό δῶρο. Ὁ Καμύ πίστευε ὅτι τό σύμπαν παραμένει σιωπηλό. Καί αὐτή εἶναι, βέβαια, ἡ ἀπογοήτευση τοῦ ἀνθρώπου. Τό σύμπαν δέν ἀσχολεῖται μέ τόν ἄνθρωπο. Ὁ ἄνθρωπος, ὅμως, θέλει νά ἔχει ἀπαντήσεις στά ἐρωτήματά του καί, ἐπειδή βρίσκεται μέσα στό σύμπαν, εἶναι σάν, κατά κάποιον τρόπο, νά περιμένει ἀπαντήσεις ἀπό αὐτό. Τό σύμπαν, ὅμως, δέν δίνει καμμία ἀπάντηση. Αὐτό, ὡστόσο, εἶναι καί μιά μορφή ἐλευθερίας, ἄν τό σκεφτεῖτε. Διότι ὁ καθένας μας πρέπει νά φτιάξει τόν δικό του σκοπό.
Μιλῆστε μας γιά τό χρονικό τῆς δημιουργίας τοῦ νέου σας βιβλίου.
Ζοῦμε σέ μιά ἐποχή πού πιστεύουμε ὅτι ὑπάρχει τό πολυσύμπαν, τό multiverse, ὅπως τό λέμε. Ἐμεῖς εἴμαστε σέ ἕνα ἀπό αὐτά τά σύμπαντα. Καί, μάλιστα, κάθε σύμπαν ἔχει τούς δικούς του φυσικούς νόμους. Δηλαδή, αὐτό τό σύμπαν στό ὁποῖο ζοῦμε, πού ἔχει ἡλικία 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια, ἔχει αὐτούς τούς φυσικούς νόμους πού γνωρίζουμε. Ὅλη αὐτή, λοιπόν, ἡ μεγαλειώδης θεωρία πού διαμορφώνεται σήμερα, ὅλες αὐτές οἱ ἀπίστευτες ἐξελίξεις πού ἔχουν γίνει στήν φυσική, μέ ὁδήγησαν τελικά νά σκεφτῶ –ἐπειδή τά χρόνια περνοῦν καί δέν θά ζήσουμε καί γιά πάντα– ὅτι αὐτά δέν πρέπει νά χαθοῦν. Κάποια στιγμή, πρίν ἀπό χρόνια, ἡ γυναῖκα μου, Ὄλγα, μοῦ εἶπε: «Ὅλα αὐτά πού λές ἀπό ἐδῶ καί ἀπό ἐκεῖ, στίς συνεντεύξεις, εἶναι ὡραῖα, ἀλλά εἶναι “λόγια πτερόεντα”. Γράψ᾿ τα». Καί ἀπάντησα καί στήν ἴδια καί στόν γυιό μας, Ὀδυσσέα, ὅτι θά τό κάνω. Μοῦ πῆρε, ὅμως, μερικά χρόνια. Τελικά, ἔφθασα νά ἀρχίσω νά γράφω ἀπό πέρυσι τό φθινόπωρο.
Ὁ Δημήτρης Νανόπουλος μέ τήν συντάκτρια τῆς «ΕτΚ», Κατερίνα Λυμπεροπούλου Φωτογραφία: Ελένη Σταματέλου
Σέ μία ἀπό τίς συνεντεύξεις σας ἔχετε πεῖ μάλιστα ὅτι γράφατε στό χέρι.
Ἀκριβῶς. Πρῶτον, ἐπειδή ἔτσι ἔχω συνηθίσει καί, δεύτερον, ἐπειδή ὅταν γράφεις μέ τό χέρι σκέφτεσαι περισσότερο. Εἶχα μιά συγκεκριμένη τακτική. Ἦταν τό γραφεῖο μου ἐντελῶς ἄδειο καί εἶχα ἀποφασίσει ὅτι, ἄν δέν μπορῶ νά ἐξηγήσω αὐτά πού γράφω περίπου σέ γυμνασιακό ἐπίπεδο, δέν θά τά συμπεριλάβω. Καί παρ’ ὅτι εἶχα δίπλα μου ὁλόκληρη βιβλιοθήκη, προσπαθοῦσα νά τό γράψω μόνος μου. Καμμιά φορά χρειαζόταν νά ἐπιβεβαιώσω κάποια στοιχεῖα, κυρίως στά φιλοσοφικά ζητήματα, σέ σχέση μέ τόν Καμύ. Ἔχω καλή μνήμη, ἀλλά ἤθελα νά εἶμαι σίγουρος ὅτι τά θυμόμουν καί τά εἶχα καταλάβει σωστά, γιατί ὑπάρχουν ἄνθρωποι πού θά μποροῦσαν νά σχολιάσουν: «Κοίταξε τώρα τί γράφει».
Ὑπάρχει σκέψη νά κυκλοφορήσει καί ἐκτός συνόρων τό βιβλίο;
Βεβαίως. Τό σκεφτόμαστε ἤδη καί θά ἀρχίσει νά μεταφράζεται στά ἀγγλικά. Θά ἤθελα καί στά γαλλικά, γιατί τό γαλλικό ἀκροατήριο εἶναι εἰδικό σέ αὐτά τά πράγματα. Τά ἀγγλικά, βέβαια, εἶναι γιά ὅλο τόν κόσμο. Στήν Ἑλλάδα γίνεται ἡ πρώτη ἐπαφή μέ τό κοινό.
Ζοῦμε τεχνολογικές ἐξελίξεις πού ὑπερβαίνουν τήν ἀφομοιωτική ἱκανότητα τοῦ ἀνθρώπου. Πιστεύετε ὅτι βρισκόμαστε κοντά στό τέλος τῆς φυσικῆς δαρβινικῆς ἐξέλιξης;
Ὁ ἄνθρωπος δέν ἦταν ἕνα ζῶο πού προοριζόταν νά ζήσει ἑκατό καί πλέον χρόνια. Ὁ ἄνθρωπος, ὅμως, ἀπέκτησε περίπου τριπλάσιο μυαλό ἀπό τούς χιμπατζῆδες, δεδομένου ὅτι πρίν ἀπό ἕξι ἑκατομμύρια χρόνια ἤμασταν περίπου στό ἴδιο ἐπίπεδο. Ἀνακαλύπτοντας τόν ἠλεκτρισμό, τόν μαγνητισμό, φτιάχνοντας ψυγεῖα καί θερμάστρες, δέν ἐξελισσόμαστε μαθαίνοντας νά ζοῦμε στό κρύο καί τήν ζέστη. Κάναμε ἐπέμβαση στήν φύση, καί ἔτσι, ἐντός εἰσαγωγικῶν, πολύ καιρό τώρα σταματήσαμε τήν ἐξέλιξή μας. Μπορεῖ νά πεῖ κανείς ὅτι καί αὐτό εἶναι ἕνα εἶδος ἐξέλιξης. Ἀλλά ὄχι ἐκείνου τοῦ τύπου πού συνδέεται μέ ἕνα ζῶο. Δέν θά πᾶμε πάρα πολύ, ὅπως εἴμαστε σήμερα. Θά ἀλλάξουμε μέ τίς ἀπίστευτες ἐξελίξεις στήν ΤΝ στήν ἰατρική καί τήν βιολογία, καί θά ἔρθουμε στόν μετάνθρωπο, πού θά εἶναι ἕνα μεῖγμα, ἄν θέλετε, μεταξύ αὐτοῦ πού βλέπουμε τώρα καί αὐτοῦ πού μᾶς ἔρχεται, τό ρομποτικό.
Ποιά γεγονότα συνέβαλαν στήν δημιουργία τοῦ Nanopoulos Foundation ἀπό κοινοῦ μέ τήν σύζυγό σας;
Καί αὐτό δημιουργήθηκε μέ τήν ἐπιμονή τῆς γυναίκας μου καί τοῦ γυιοῦ μας. Μικρός, ἐκτός ἀπό τούς καθηγητές μου, τούς φυσικούς Βαγγέλη Τσιγκούνη, στό 3ο Γυμνάσιο Ἀρρένων Ἀθηνῶν, καί Φωκίωνα Χατζηϊωάννου, στίς προπτυχιακές μου σπουδές στό Ἐθνικό καί Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν, ὁ ὁποῖος δημιούργησε φυτώριο καί διαμόρφωσε τήν δική μου γενιά ἐπιστημόνων, ἤμουν μόνος καί ἔρημος. Ἔψαχνα χωρίς καμμία βοήθεια ὑποτροφίες στό Βρεταννικό Συμβούλιο καί τήν Ἀμερικανική Πρεσβεία. Ἀπό τότε εἶχα τήν σκέψη ὅτι, ἄν κάνω κάτι στήν ζωή μου, θά ἤθελα νά βοηθήσω νέους ἀνθρώπους. Νά τούς δοθεῖ ἡ εὐκαιρία νά καταλάβουν τί εἶναι ἡ φυσική, τί εἶναι τά μαθηματικά, καί ἐπίσης νά βροῦν τό ταλέντο τους, γιατί πολλά παιδιά ἔχουν χαθεῖ χωρίς νά ἔχουν ἀνακαλύψει τό ταλέντο τους. Θά σώσω ἐγώ τόν κόσμο; Ὄχι. Ἀλλά τοὐλάχιστον θά ἤθελα νά δώσω κάτι πίσω στήν πατρίδα μου.
Πῶς πιστεύετε ὅτι τό brain drain θά μποροῦσε νά γίνεται ὁλοένα καί περισσότερο brain gain γιά τήν χώρα μας;
Στό ἐξωτερικό ὑπάρχει σύστημα. Οἱ Ἕλληνες ἔχουμε φαντασία, διαίσθηση, μυαλό, ὄρεξη – τά ἔχουμε ὅλα. Ἁπλῶς ἐκεῖ βρισκόμαστε στό κατάλληλο περιβάλλον γιά νά παράγουμε. Ἐδῶ –παρ’ ὅτι προφανῶς ἀπό τό 1971 πού ἔφυγα μέχρι σήμερα τά πράγματα εἶναι ἐντελῶς διαφορετικά– ὑπάρχουν πάντοτε οἱ τσακωμοί καί ὅλα αὐτά τά ὁποῖα δέν σέ ἀφήνουν νά πᾶς μπροστά. Καί ἐπίσης θά τονίσω, γιατί τό ξεχνάω καμμιά φορά: Μιλάω γιά τήν δική μου ἐπιστήμη. Δέν ξέρω ἄν θά παρέμενα ἄν ἤμουν λογοτέχνης ἤ νομικός. Ἡ ἐπιστήμη μου ἦταν σχεδόν ἀνύπαρκτη τήν ἐποχή πού ἔφυγα.
Εἶναι καλύτερη ἡ πολιτική ἐπιστροφῆς σέ σχέση μέ τήν μετεγκατάσταση στό ἐξωτερικό ἐπιστημόνων τώρα, κύριε καθηγητά, ἐν ἔτει 2026;
Κοιτᾶξτε, Ἕλληνες εἴμαστε πάντοτε, εἴτε εἴμαστε ἐδῶ εἴτε εἴμαστε ἐκεῖ. Ἔρχονται ἐδῶ πολλοί καί ἐξαφανίζονται ἐπειδή δέν μποροῦν νά προσαρμοστοῦν. Τό νά ζεῖς πολλά χρόνια στό ἐξωτερικό δέν εἶναι εὔκολο. Δέν μπορεῖς νά εἰσέλθεις εὔκολα πίσω σέ μιά ἄλλη πραγματικότητα. Εἶναι τόσο διαφορετική ἡ κατάσταση, τόσο περίεργα τά πράγματα, πού νομίζω ὅτι ὑπάρχει πρόβλημα. Εὔχομαι μέ τήν ψυχή μου, μέ τήν καρδιά μου, μέ ὅλο μου τό μυαλό, νά μπορέσουμε νά φέρουμε πίσω ὅσο περισσότερους μποροῦμε. Ἄς ἔρθουν, τοὐλάχιστον, πίσω οἱ ἄνθρωποι πού ἔχουν σχέση μέ τά οἰκονομικά, μέ τήν δημιουργία πλούτου. Ἄς ἀφήσουμε τούς ἄλλους νά κάνουν τίς δουλειές πού μποροῦν νά κάνουν στό ἐξωτερικό.
Τί ἦταν αὐτό πού ἔκανε ἐκεῖνο τό παιδί στήν Παλλήνη νά ἔχει τό αἴσθημα τοῦ πετάγματος, τῆς φυγῆς, ἀλλά καί μιᾶς ἐσωτερικῆς πίεσης νά δημιουργήσει σάν νά τελείωνε ὁ χρόνος του, παρ’ ὅτι ἦταν νέος ἄνθρωπος;
Ρωτάω κι ἐγώ τόν ἑαυτό μου, καί καμμιά φορά συγκινοῦμαι. Ἀναρωτιέμαι πῶς ἀποφάσισα, ἀπό τήν στιγμή πού τελείωσα τό Πανεπιστήμιο, νά φύγω. Αὐτό τό θεωρῶ τό πιό ἔξυπνο πρᾶγμα πού ἔχω κάνει στήν ζωή μου. Δέν μπορῶ νά καταλάβω ποιός μέ βοήθησε, τί πρᾶγμα συνέβη καί ἔγινε. Εἶχα ἀπό μικρός μιά ἐσωτερική αὐτοπεποίθηση. Θυμᾶμαι, ἦταν 22 Σεπτεμβρίου 1971, ἡμέρα κηδείας τοῦ Γιώργου Σεφέρη, ὅταν, 23 ἐτῶν, ἔφυγα ἀπό τήν Ἑλλάδα μέ τό τραῖνο βλέποντας τούς γονεῖς μου ἔξω, νά μέ ἀποχαιρετοῦν. Μπῆκα στό βαγόνι καί θυμᾶμαι, μόλις ἄρχισε νά φεύγει τό τραῖνο ἐκεῖ πού καθόμουν, στήν γωνία, κατάλαβα ὅτι ἦταν τό τέλος μου μέ τήν Ἑλλάδα, μέ τήν ἔννοια ὅτι θά ἔμενα γιά πάντα στό ἐξωτερικό. Δέν ἤμουν στήν πρώτη θέση. Ἦταν καί ἄλλος κόσμος. Ντράπηκα, βγῆκα ἔξω στόν διάδρομο καί στάθηκα στό παράθυρο κοιτάζοντας ἔξω. Καί μέ ἔπιασαν τά κλάματα.
Μ.Η.Τ. 232122