Ἡ ἀπίστευτος ἱστορία τοῦ θολωτοῦ μυκηναϊκοῦ τάφου τῶν… Ἀθηνῶν, πού δύναται νά ἐπισκεφθεῖ κανείς… μέ τό λεωφορεῖο 755
Ὁ Γιόζεφ Μαρία Ἔρνστ Κρίστιαν Βίλχελμ φόν Ράντοβιτς (6 Φεβρουαρίου 1797 – 25 Δεκεμβρίου 1853), συντηρητικός Πρῶσσος πολιτικός καί στρατηγός, διάσημος γιά τήν πρότασή του νά ἑνοποιήσει τήν Γερμανία ὑπό τήν πρωσσική ἡγεσία μέσῳ μιᾶς συμφωνίας πού εἶχε ἐπιτευχθεῖ κατόπιν διαπραγματεύσεως μεταξύ τῶν Γερμανῶν πριγκήπων, ἐξησφάλισε, μέσῳ τῶν ἑν Ἑλλάδι διασυνδέσεών του, τήν ἄδεια νά ἀνασκαφεῖ ὁ θολωτός τάφος τῶν Ἀθηνῶν, τρία ἔτη μετά τίς ἀνακαλύψεις τοῦ Σλῆμαν στίς Μυκῆνες.
τοῦ ΜΑΚΗ ΔΕΛΗΠΕΤΡΟY
Οἱ «ἄγνωστοι Μυκῆνες τῶν Ἀθηνῶν» μέ τόν ἐντυπωσιακό θολωτό τάφο εἶναι προσβάσιμοι ἀκόμη καί μέ τό λεωφορεῖο 755, Κόκκινος Μύλος – Κάτω Πατήσια, ἐάν εἶναι κανείς τόσο θαρραλέος, ὥστε νά ριψοκινδυνεύσει τήν διαδρομή τῶν τοξικοεξαρτημένων πρός τά σημεῖα διακινήσεως οὐσιῶν ἀπό τούς Ρομά.
Ἀλλά… ἐν τῇ νεότητί μας ἦταν κατάληξις μαθητικῶν ἀποδράσεων στά τότε σχεδόν ἐρημικά σημεῖα τοῦ Κόκκινου Μύλου καί τῶν Ἀχαρνῶν! Ὁ μυκηναϊκός θολωτός τάφος τῶν Ἀχαρνῶν, γνωστός στήν βιβλιογραφία ὡς τάφος τοῦ Μενιδίου, ὁ ὁποῖος χρονολογεῖται στόν 14ο-13ο αἰῶνα π.Χ., εἶναι ὁ καλύτερα διατηρημένος θολωτός τάφος στήν Ἀττική.
Ἄν καί δέν κρύπτει κάποιο «μεταφυσικό» μυστικό, τό πραγματικό του μυστήριο ἐκρύπτετο στήν ἀρχιτεκτονική του ἰδιαιτερότητα, στά ἐξωτικά του εὑρήματα καί στήν αἰφνίδιο διακοπή τῆς χρήσεώς του.
Τά σημαντικώτερα ἱστορικά καί ἀρχαιολογικά «μυστικά» πού ἀπεκάλυψε ἡ ἀνασκαφή τοῦ 1879 περιλαμβάνουν, μεταξύ ἄλλων, τό ἀρχιτεκτονικό «παράδοξο» τοῦ ὑπερθύρου. Ἐν ἀντιθέσει μέ τούς περισσοτέρους μυκηναϊκούς θολωτούς τάφους, ὅπως ὁ διάσημος «θησαυρός τοῦ Ἀτρέως» στίς Μυκῆνες, ὁ τάφος τοῦ Μενιδίου δέν διαθέτει τό κλασσικό ἀνακουφιστικό τρίγωνο ἄνωθεν τῆς εἰσόδου.
Ἀντιθέτως, οἱ τότε οἰκοδομήσαντες ἐτοποθέτησαν τέσσερεις ἐπαλλήλους ὁριζοντίους πλάκες μέ κενά μεταξύ αὐτῶν. Αὐτό τό ἔξυπνο σύστημα ἐλειτούργησε ὡς «ἀντικραδασμικό» μηχανικό μυστικό, διαμοιράζοντας τό τεράστιο βάρος τοῦ τύμβου, ὥστε νά μήν καταρρεύσει τό ὑπέρθυρο, κάτι πού ἐπέτρεψε στό μνημεῖο νά διατηρηθεῖ σχεδόν ἀνέπαφο μέχρι τῶν ἡμερῶν μας.
Ἡ λατρεία τῶν ἀφηρωισμένων νεκρῶν
Τό μνημεῖο δέν ἐχρησιμοποιήθη ἁπλῶς γιά τήν ταφή μιᾶς ἐπιφανοῦς οἰκογενείας, πιθανῶς τοπικῶν ἀρχόντων κατά τήν Μυκηναϊκή Ἐποχή. Τό μεγάλο μυστικό εὑρέθη στό χῶμα τοῦ «δρόμου», ἤτοι τοῦ διαδρόμου εἰσόδου, ὅπου οἱ ἀρχαιολόγοι ἀνεκάλυψαν πήλινα ὁμοιώματα ἵππων, ἀσπίδων καί ἀγγείων, πού ἀποδεικνύουν ὅτι οἱ μεταγενέστεροι Ἕλληνες τῆς Γεωμετρικῆς, Ἀρχαϊκῆς καί Κλασσικῆς Ἐποχῆς ἐλάτρευαν τούς νεκρούς αὐτούς ὡς ἥρωες ἤ ἡμιθέους.
Ἡ λατρεία αὐτή ἐσυνεχίζετο ἀδιακόπως ἐπί αἰῶνες, μέχρι πού διεκόπη αἰφνιδίως περί τό 431 π.Χ. Τό ἀρχαιολογικό αὐτό «κενό» συνδέεται μέ ἕνα δραματικό ἱστορικό γεγονός, τήν εἰσβολή τοῦ Βασιλέως τῆς Σπάρτης, Ἀρχιδάμου, κατά τήν ἔναρξη τοῦ Πελοποννησιακοῦ Πολέμου. Οἱ Σπαρτιᾶτες ὀχυρώθησαν στίς Ἀχαρνές καί κατέκαυσαν τήν περιοχή, ἀναγκάζοντας τούς κατοίκους νά καταφύγουν ἐντός τῶν τειχῶν τῶν Ἀθηνῶν, καταλείποντες πίσω τό ἱερό μνημεῖο.
Εὑρήματα παγκοσμίου ἐμβελείας
Ἄν καί ὁ τάφος εἶχε συληθεῖ ἐν μέρει στήν ἀρχαιότητα, ἔκρυπτε σπάνια ἀντικείμενα πού μαρτυροῦν τόν πλοῦτο τῆς περιοχῆς. Μεταξύ αὐτῶν, ἡ ἐλεφαντίνη λύρα, μία ἐκ τῶν ἀρχαιοτέρων καί καλύτερα διατηρηθεισῶν λυρῶν ἀπό ἐλεφαντόδοντο πού ἔχουν εὑρεθεῖ στήν Ἑλλάδα. Ἀκόμη,
ἀνευρέθησαν τέσσερεις μεγάλοι ἀμφορεῖς πού προήρχοντο ἀπό τήν περιοχή τῆς Χαναάν, τήν σημερινή Μέση Ἀνατολή, καί ἀποδεικνύουν ὅτι τό Μενίδι εἶχε ἀπ’ εὐθείας ἐμπορικές σχέσεις μέ τήν Ἀνατολική Μεσόγειο πρό 3.500 ἐτῶν!
Ελεφάντινη λύρα με παράσταση αντιθετικών σφιγγών, μία από τις πρωιμότερες του είδους. Από τα σημαντικότερα κτερίσματα του τάφου
Ἐπίσης, ἀνεκαλύφθη ἕνα ἐντυπωσιακό ὀδοντόφρακτο πολεμικό κράνος, διακοσμημένο μέ χαυλιόδοντες ἀγριοχοίρου, ὁ ὁποῖος μάλιστα εἶναι ὅπως αὐτοί πού περιγράφει ὁ Ὅμηρος στήν «Ἰλιάδα». Σήμερα, ὁ τάφος εὑρίσκεται σέ ἕνα πάρκο στόν Κόκκινο Μύλο, ἐνῷ ὅλα τά ἐντυπωσιακά του εὑρήματα ἐκτίθενται στήν Αἴθουσα 3 τοῦ ἐν Ἀθήναις Ἐθνικοῦ Ἀρχαιολογικοῦ Μουσείου.
«Γίγαντες» ἤ πολεμιστές-ἥρωες τῶν μυθικῶν χρόνων
Οἱ ἄνθρωποι πού εἶχαν ταφεῖ στόν θολωτό τάφο τοῦ Μενιδίου ἡρωοποιήθησαν ἀπό τούς μεταγενεστέρους κατοίκους, ἐπειδή ἡ ἐπιβλητική ἀρχιτεκτονική τοῦ μνημείου ἔκανε τούς κατοίκους τῶν ἱστορικῶν χρόνων νά πιστεύουν ὅτι ἀνῆκε σέ μυθικούς, παντοδυνάμους προγόνους ἤ ἡμιθέους τῆς προϊστορίας.
Οἱ βασικοί λόγοι γιά τούς ὁποίους οἱ μεταγενέστεροι Ἕλληνες (ἀπό τήν Γεωμετρική ἕως τήν Κλασσική Ἐποχή ἐλάτρευσαν τούς ἀγνώστους σέ αὐτούς νεκρούς ὡς ἥρωες περιλαμβάνουν τήν αἴσθηση τοῦ δέους γιά τό παρελθόν. Αἰῶνες μετά τήν ἐγκατάλειψη τοῦ τάφου, οἱ ἀγρότες καί οἱ κάτοικοι τῶν Ἀχαρνῶν ἔβλεπαν, ὅπως ἀναφέρεται, αὐτό τό τεράστιο ὑπόγειο θολωτό οἰκοδόμημα.
Ἐθεώρουν ἀδύνατον νά ἀνήκει ἕνα τέτοιο ἔργο σέ ἁπλοῦς θνητούς, πιστεύοντας ὅτι οἱ ἔνοικοί του ἦταν «γίγαντες» ἤ πολεμιστές-ἥρωες τῶν μυθικῶν χρόνων. Ἐδῶ προσετέθη ἡ προστασία τῆς γῆς καί τῆς κοινότητος, ἀφοῦ στήν ἀρχαία ἑλληνική θρησκεία ἐπιστεύετο ὅτι οἱ σπουδαῖοι νεκροί τοῦ παρελθόντος διετήρουν τήν ὑπερφυσική δύναμή τους καί ὅτι ἡ λατρεία τους, μέ προσφορές καί σπονδές, ἐξησφάλιζε τήν εὐφορία τῆς γῆς, τήν προστασία τῶν καλλιεργειῶν καί τήν εὐημερία τοῦ οἰκισμοῦ.
Τιμῶντας τούς ἀρχαίους προγόνους μιᾶς περιοχῆς, οἱ τοπικές κοινότητες, ὅπως ὁ Δῆμος τῶν Ἀχαρνῶν, κατοχύρωναν ἱστορικῶς τό δικαίωμά τους στήν συγκεκριμένη γῆ, ἀποδεικνύοντας ὅτι συνδέονται μέ τό ἔνδοξο παρελθόν τοῦ τόπου τους.
Ὁ ἐπιβλητικώτερος καί καλύτερα διατηρηθείς μυκηναϊκός θολωτός τάφος στήν περιοχή τῆς Ἀττικῆς εὑρίσκεται στήν θέση Λυκότρυπα, τρία χιλιόμετρα νοτίως τοῦ κέντρου τῆς σημερινῆς πόλεως.
Ἀνεκαλύφθη μόλις τρία ἔτη μετά τά εὑρήματα τοῦ Σλῆμαν στίς Μυκῆνες
Ἀνεσκάφη στά 1879 ἀπό ἀρχαιολόγους τοῦ Γερμανικοῦ Ἀρχαιολογικοῦ Ἰνστιτούτου Ἀθηνῶν σέ συνεργασία μέ τόν τότε Γενικό Ἔφορο Ἀρχαιοτήτων, Π. Σταματάκη, μόλις τρία ἔτη μετά τίς ἐντυπωσιακές ἀνακαλύψεις τοῦ Ἑρρίκου Σλῆμαν στίς Μυκῆνες. Ὁ τάφος οἰκοδομήθη στήν κλιτύ τεχνητοῦ λόφου, εἶναι ὑπόγειος καί ἀποτελεῖται ἀπό τρία μέρη, ἀπό ἕναν μεγάλο κατηφορικό διάδρομο μήκους 27 καί πλάτους 3 μέτρων, τόν «δρόμο», ἀπό τό «στόμιο», δηλαδή μιά πλέον στενή εἴσοδο τοῦ τάφου βάθους 3,35 μέτρων καί πλάτους 1,55 μέτρων, καί ἀπό τόν κυρίως ταφικό θάλαμο, κυκλικῆς κατόψεως.
Γιά τήν κατασκευή τοῦ μνημείου εἶχε χρησιμοποιηθεῖ δομικό ὑλικό πού ἐλατομεύθη στήν περιοχή. Τά τοιχώματα τοῦ δρόμου εἶναι κτισμένα μέ σχετικῶς μικρές πέτρες ἀκανονίστου σχήματος. Ὁ ταφικός θάλαμος εἶναι κατεσκευασμένος κατά τόν ἐκφορικό τρόπο δομήσεως, καί αὐτός μέ σχετικῶς μικρές πέτρες, πού ἔχουν ὑποστεῖ ἐλαχίστη ἐπεξεργασία. Ἡ θόλος πού σχηματίζεται ἔχει σχῆμα κωνικό ἐνθυμίζοντας τεραστία κυψέλη μελισσῶν.
Ἡ διάμετρος τοῦ δαπέδου τοῦ θαλάμου εἶναι 8,35 μέτρων καί τό ὕψος τοῦ θαλάμου μέχρι τόν τελευταῖο λίθο, πού συγκρατεῖ τά τοιχώματα τῆς θόλου καί στερεώνει ὁλόκληρο τήν κατασκευή, τήν λεγομένη κλεῖδα, εἶναι 8,74 μέτρων. Τά τοιχώματα τοῦ δρόμου πού συγκρατοῦν τό χῶμα στά πλαϊνά εἶναι κτισμένα μέ ἀργολιθοδομή. Ἐξωτερικῶς, ἡ θόλος εἶναι κεκαλυμμένη μέ χῶμα πού σχηματίζει τύμβο.
Ἐντός τοῦ τάφου, ὅπως ἀναφέρεται ἀπό τό Ὑπουργεῖο Πολιτισμοῦ, ἀνευρέθησαν πολυάριθμα ἀντικείμενα τῆς Μυκηναϊκῆς περιόδου, ἤτοι πήλινα καί λίθινα ἀγγεῖα, χάλκινα ὅπλα, ἐλεφαντοστέινα ἀντικείμενα, σφραγιδόλιθοι ἀπό ἡμιπολυτίμους λίθους, κοσμήματα ἀπό χρυσό, ἄργυρο, χαλκό, ὑαλόμαζα καί φαγεντιανή. Ἡ πυξίδα ἔφερε πῶμα καί ἦταν διακοσμημένη μέ ἀνάγλυφα ἀγριοκάτσικα σέ δύο ζῶνες, ἐνῷ τό πῶμα ἔφερε τέσσερα ἀγριοκάτσικα σέ ἀκτινωτή διάταξη.
Ὁ πλοῦτος τῶν εὑρημάτων μαρτυρεῖ καί τό ἐπίπεδο καί τήν ἐξαίρετο καλλιτεχνική αἴσθηση τοῦ μυκηναϊκοῦ πολιτισμοῦ. Ὁ τάφος ἦταν οἰκογενειακός καί θά ἀνῆκε σέ τοπικό ἄρχοντα (τοπάρχη) τῆς περιοχῆς. Τό 1947, ἔρευνα Ἄγγλων ἀρχαιολόγων στήν περιοχή τῆς Νεμέσεως, ἕνα χιλιόμετρο νοτιοανατολικῶς τοῦ θολωτοῦ τάφου, ἔφερε στό φῶς ἴχνη μυκηναϊκῆς κατοικήσεως, πού πιθανώτατα συνδέονται μέ τόν ἄρχοντα τῶν Ἀχαρνῶν, ὁ ὁποῖος ἐτάφη ἐκεῖ.
Ἀπό τά εὑρήματα τοῦ τάφου καί τίς κατασκευαστικές του λεπτομέρειες οἱ ἀρχαιολόγοι τόν χρονολογοῦν στήν Ὑστεροελλαδική ΙΙΙ Ἐποχή (14ος-13ος αἰ. π.Χ.).
Ἡ ἱστορία τῆς ἀνακαλύψεως
Τό φθινόπωρο τοῦ 1872, στό Μενίδι, 25 λεπτά πεζῇ ἀπό τόν τότε οἰκισμό, ὅπως γράφει χαρακτηριστικῶς ὁ ἀνασκαφεύς (Λόλλινγκ), ἀνεκαλύφθη τυχαίως ἀπό ἀγρότες ὁ θολωτός τάφος. Συμφώνως μέ τίς μαρτυρίες, ἕνας ἐξ αὐτῶν, ἀπομακρύνοντας μιά μεγάλη πέτρα, ἠδυνήθη νά εἰσέλθει ἄνωθεν στόν θολωτό τάφο.
Τόν Δεκέμβριο τοῦ ἰδίου ἔτους, ἕνας ἔμπορος ἀντικῶν ἀνέφερε τό εὕρημα στό σχετικό ὑπουργεῖο. Τό φθινόπωρο τοῦ 1878, ἐπέδειξε ἐνδιαφέρον καί ἐπεσκέφθη τόν τάφο ὁ Γερμανός ἀρχαιολόγος Γκούσταβ Κέρτε, ὁ ἴδιος πού κατέστη γνωστός γιά τήν ἀνακάλυψη τῆς ἀρχαίας πόλεως Γόρδιο στήν Μικρά Ἀσία.
Μέ πρωτοβουλία τοῦ Κέρτε καί τήν παράλληλο μεσολάβηση τοῦ Πρωσσογερμανοῦ διπλωμάτου καί ἀπεσταλμένου τοῦ Γερμανοῦ Αὐτοκράτορος, εἰσηγητοῦ τῆς πρώτης γερμανικῆς ἑνοποιήσεως, Γιόζεφ Μαρία φόν Ράντοβιτς, ὁ Γερμανός ἀρχαιολόγος Χάμπο Γκέρχαρντ Λόλλινγκ ἔλαβε τήν σχετική ἄδεια νά σκάψει τόν τάφο, ἐκ μέρους τοῦ Γερμανικοῦ Ἀρχαιολογικοῦ Ἰνστιτούτου Ἀθηνῶν.
Οἱ ἀνασκαφές ἐπραγματοποιήθησαν ἀπό τίς 30 Ἀπριλίου ἕως τίς 7 Ἰουνίου τοῦ 1879, ὑπό τήν ἐποπτεία τοῦ τότε Γενικοῦ Ἐφόρου Ἀρχαιοτήτων, Παναγιώτη Σταματάκη, ὁ ὁποῖος ἦταν ἕνας αὐτοδίδακτος ἀρχαιολόγος καί σύμβουλος τῆς Ἐν Ἀθήναις Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρείας. Ὁ ἴδιος ὁ Λόλλινγκ, στήν ἀρχή τῆς δημοσιεύσεώς του γιά τόν τάφο, ἀναφέρει σχετικῶς μέ τήν συνεργασία του μέ τόν Σταματάκη ὅτι «ἡ ἐπιλογή δέν θά μποροῦσε νά ἦταν πιό εὐτυχής.
Ἡ πλουσία ἐμπειρία καί ὁ ἀνιδιοτελής ζῆλος τοῦ διακεκριμένου ὑπαλλήλου ἔκανε τήν συμμετοχή του ἐξ ἴσου γόνιμο ὅσο εὐχάριστο». Τόν Λόλλινγκ συνέδραμε ὁ Γερμανός ἀρχιτέκτων Ρίτσαρντ Μπόν, ὁ ὁποῖος ἀπετύπωσε τήν διάταξη τοῦ τάφου, καί ὁ Ἑλβετός καλλιτέχνης καί ἀρχαιολόγος, γνωστός γιά τίς ἀνακατασκευές μυκηναϊκῶν καί μινωικῶν ἀντικειμένων ἀπό τήν Ἐποχή τοῦ Χαλκοῦ, Λουί Ἐμίλ Ἐμμανυέλ Ζιλλιερόν, ὁ ὁποῖος ἐμελέτησε τά εὑρεθέντα ἀντικείμενα.
Οἱ ἀνασκαφές ἀπεκάλυψαν ὅτι στόν «δρόμο», τήν ἀτραπό πού ὁδηγεῖ στήν εἴσοδο, ἐγένοντο λατρευτικές τελετές πρός τιμήν τῶν ἡρωοποιηθέντων νεκρῶν.
Μ.Η.Τ. 232122