Μέλος τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας ὁ Μπετόβεν

Ὁμοφροσύνη φιλίην ποιεῖ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ

Μεγαλοφυΐα οἰκουμενική. Συνθέτης καί ἐπαναστάτης, διακατείχετο ἀπό τό πρότυπο τοῦ Καλοῦ κ’ Ἀγαθοῦ. Πνεῦμα ἀνεξάρτητο καί δημιουργικό, πολύ γρήγορα ἀποστασιοποιήθηκε ἀπό τό κατεστημένο τῆς ἐποχῆς του.

• Τῆς Ἰωάννας Γ. Καραγκιούλογλου*

Ἄνθρωπος γενναιόδωρος καί μεγαλόψυχος, περιφρονοῦσε τούς ἄξεστους καί φιλάργυρους αὐλικούς. Ἔλεγε ὅτι πολύ εὔκολα ἀποκαλύπτεται ἡ πενία τοῦ ἔσω κόσμου. Πίστευε ὅτι οἱ Νόμοι καί τά φαινόμενα τοῦ Σύμπαντος συνδέονται μέ τήν ψυχή τοῦ Ἀνθρώπου. Ὅτι ἡ αἰσθητική τοῦ περιβάλλοντος Κόσμου εἶναι ἀλληλένδετη μέ ἐκείνην τοῦ ἐσωτερικοῦ.

Στά πρῶτα τέσσερα χρόνια τῆς ζωῆς του, τό χάρισμά του εἶχε γίνει ὁρατό. Ὁ φιλομαθής Λούντβιχ Βάν Μπετόβεν μεγάλωνε μέσα σέ ἕνα μουσικό περιβάλλον. Διάβαζε πολύ, μέ τρόπο ἀδηφάγο. Σέ ἡλικία μόλις 11 ἐτῶν συνθέτει τό πρῶτο του ἔργο καί τό ἀφιερώνει στόν Πρίγκηπα Μαξιμιλιανό Φρειδερῖκο. Λόγῳ τοῦ θανάτου τοῦ πάππου του καί τοῦ ἀλκοολισμοῦ τοῦ πατρός του, ἀφήνει τό σχολεῖο γιά νά βοηθήσει στά οἰκονομικά τῆς οἰκογενείας.

Ἄνοιξη τοῦ 1787. Στήν Βιέννη μεσουρανεῖ ἡ ἕτερη μουσική μεγαλοφυΐα. Ὅταν ὁ Μπετόβεν συνάντησε τόν Ἀμαντέους Μότσαρτ, ἦταν μόλις 17 ἐτῶν. Ὁ ἀνυπέρβλητος συνθέτης, φανερά ἐντυπωσιασμένος, θά πεῖ γιά τόν ἔφηβο βιρτουόζο Λούντβιχ δημοσίως: «Κύριοι, προσέξτε! Σέ λίγο ὅλος ὁ κόσμος θά μιλάει γι’ αὐτόν τόν νεαρό!».

Μετά ἀπό δυό χρόνια, ὁ Μπετόβεν ἐπιστρέφει στήν Βιέννη γιά νά μαθητεύσει κοντά στόν Δάσκαλο Μότσαρτ. Ὁ θάνατος τῆς μητρός του μέσα σέ δυό μόλις μῆνες διακόπτει ἀπότομα τήν διδασκαλία καί τόν ὁδηγεῖ πίσω στήν Βόννη, ὅπου καί θά ζήσει γιά τά ἑπόμενα πέντε χρόνια. Γνωρίζεται μέ τόν Χάυντν, ὁ ὁποῖος ἐπίσης ἐντυπωσιάζεται ἀπό τίς ἐξαιρετικές του ἱκανότητες.

Παράλληλα μέ τήν μουσική, ὁ Μπετόβεν χτίζει καί τήν φιλολογική του παιδεία. Μελετᾶ κυρίως Γκαῖτε καί Σίλλερ. Προτοῦ ἐγκαταλείψει γιά πάντα τήν γενέτειρά του, εἶχε κερδίσει τήν φήμη τοῦ βιρτουόζου τοῦ πιάνου μέ ἰδιαίτερο ταλέντο στόν αὐτοσχεδιασμό. Ὁ μαθητής τοῦ Μότσαρτ θά ξεπερνοῦσε τόν Δάσκαλο.

Τέλη τοῦ 1795. Ὁ Μπετόβεν ἔχει ἤδη στό πλούσιο ἐνεργητικό του μιά μεγάλη συλλογή συνθέσεων καί πλῆθος μαθητῶν. Καί, ἔχοντας ἤδη ὁλοκληρώσει τήν πρώτη του περιοδεία ἀνά τήν Εὐρώπη, ξεκινᾶ νά μελοποιεῖ ποίηση.

Τόν καιρό ἐκεῖνο ὁ Ρήγας ζεῖ στήν Βιέννη καί ἐργάζεται γιά τήν Ἐπανάσταση. Συνθέτει τούς Χάρτες τῆς Ἑλλάδος, τῆς Μολδαυΐας, τῆς Βλαχίας, τό Στρατιωτικόν Ἐγκόλπιον, καί ὄχι μόνον.

Ἦταν ἡ ἐποχή ὅπου κυριαρχοῦσε τό συναίσθημα. Ὁ Μπετόβεν παρασύρει τά ἀκροατήρια σέ στιγμές ὑψηλῆς συγκίνησης μέ τήν μουσική του. Ὁ Ρήγας, πάλι, μέ τόν ἐπαναστατικό ἐθνεγερτήριο λόγο του.

Ἀμφότεροι ἄοκνοι. Ἀνδρώθηκαν, σμιλεύθηκαν καί ἐμπνεύστηκαν ἀπό, καί, μαζί μέ τούς καλύτερους, μέσα σέ ἕνα ἐξαιρετικά ἀντίξοο περιβάλλον.

Στά 1801 ὁ Μπετόβεν γράφει μουσική γιά θέατρο. «Τά δημιουργήματα τοῦ Προμηθέα» καί «Ὁ Χριστός στό Ὄρος τῶν Ἐλαιῶν» ἔχουν τεράστια ἀπήχηση. Τά ἔσοδα ἀπό τίς παραστάσεις μαζί μέ ἐκεῖνα ἀπό τίς δυό πρῶτες Συμφωνίες καί τό 3ο Κουαρτέτο γιά πιάνο διατίθενται ὑπέρ τοῦ Σκοποῦ.

1804. Ὁ Μπετόβεν ὁλοκληρώνει τήν Τρίτη Συμφωνία. Σκοπεύει νά τήν ἀφιερώσει στόν Ναπολέοντα, τόν ὁποῖο καί θαυμάζει ὡς ἥρωα. Ὅταν ὅμως μαθαίνει ὅτι αὐτοανακηρύχθηκε αὐτοκράτωρ, ἐξοργίζεται. Σβήνει τήν ἀφιέρωση. Σκίζει τό ἐξώφυλλο. Ἦταν βαθύτατα δημοκράτης καί φιλελεύθερος. Δέν τόν ἀπασχολοῦσε ἄν τά ἔργα του εἶχαν ἀπήχηση στό εὐρύ κοινό ἤ ἄν θά γίνονταν κατανοητά ἀπό τίς μᾶζες. Ἔλεγε χαρακτηριστικά: «(..)Δέν γράφω γιά τά πλήθη. Γράφω γιά τόν Ἄνθρωπο».

Σέ μιά ἐποχή ὅπου δεσπόζει ἡ δουλικότητα σέ αὐλικούς καί ἱερατεῖα, ὁ Μπετόβεν εἶχε ἐπιλέξει νά μείνει ἐλεύθερος. Ἦταν ὁ πρῶτος μουσικοσυνθέτης πού ἀξίωνε μισθό με μόνη ὑποχρέωση νά συνθέτει ὅπως καί ὅποτε τοῦ ὑπαγόρευε ἡ ἔμπνευση καί ἡ συνείδησή του. Ἡ τέχνη του ἀγκαλιάζει τό ἑλληνικό πνεῦμα. Ἔχει δομή καί ἁρμονία. Στηρίζεται στό συναίσθημα καί τήν ἐκφραστικότητα.

1812. Ὁ Μπετόβεν γράφει πρός τόν πληρεξούσιο τῆς Φιλάνθρωπης Ἑταιρείας, Ἰωσήφ Βαρέννα: «(..)Ἀπό τήν παιδική μου ἡλικία, οἱ προσπάθειές μου δέν ἦταν στραμμένες παρά μόνον στό νά συνδράμουν τήν ἀδικημένη καί πάσχουσα Ἀνθρωπότητα, μέσῳ τῆς Τέχνης. Τό ζητούμενο τῶν πράξεών μου εἶναι ἀποκλειστικά καί μόνον ἡ ἐσωτερική πληρότητα πού τίς συνοδεύει. Ἐσωκλείστως θά βρεῖτε ἕνα ὁρατόριο, μιά εἰσαγωγή καί μιά φαντασία γιά πιάνο καί χορωδία. Ἐάν ἡ Ἑταιρεία διαθέτει σχετικό ταμεῖο παρακαταθηκῶν, σᾶς παρακαλῶ ὅπως καταθέσετε τά τρία αὐτά ἔργα ὡς ἐλάχιστη συνεισφορά ἐκ μέρους μου ὑπέρ τῶν ἀδικημένων. Θά ἤθελα νά τά διαχειριστεῖτε ὡς δική τους ἰδιοκτησία γιά συναυλίες ἀγαθοεργίας».

Ἡ προσωπικότητα τοῦ μεγάλου Μύστη σφραγίζεται ἀπό τόν ἡρωικό ἀγῶνα μέ τήν τυραννική κωφότητα. Μέ τήν ἄνοδο καί μακρά κυριαρχία τοῦ Κλέμενς φόν Μέττερνιχ, ὁ Μπετόβεν γίνεται πιό μοναχικός καί δημιουργικός ἀπό ποτέ. Τά σπουδαιότερα ἔργα του θά γεννηθοῦν κατά τήν τελευταία δεκαετία τῆς ζωῆς του. Εἶχε ἐντελῶς ἀπολέσει τήν ἀκοή του.

1814. Ξεκινᾶ τό Συνέδριο τῆς Βιέννης. Ἀρχηγός τῆς ρωσσικῆς ἀντιπροσωπείας, ὁ Τσάρος Ἀλέξανδρος. Μέλη της, ὁ πρέσβυς τῆς Ρωσσίας στήν Βιέννη κόμης Φόν Στάκελμπεργκ καί ὁ κόμης Νέσσελροδ. Ἐπίσης, ὁ τέως πρέσβυς Πρίγκηψ Ἀντρέυ Ραζουμόφσκι, ὁ ὁποῖος εἶχε ἐγκατασταθεῖ στήν Βιέννη ἀπό τό 1806. Ὁ φιλόμουσος διπλωμάτης ἦταν γνωστός μαικήνας. Φίλος τοῦ Μότσαρτ, τοῦ Χάυντν καί τοῦ Μπετόβεν. Ἀλλά καί τοῦ Κόμητος Ἰωάννη Καποδίστρια. Ὁ Μπετόβεν τοῦ εἶχε ἀφιερώσει τρία κουαρτέτα γιά ἔγχορδα, ὅπως ἐπίσης καί τήν Πέμπτη καί Ἕκτη Συμφωνία. Ὅταν ὁ Ἰωάννης Καποδίστριας φθάνει στήν Βιέννη, ἦταν ὁ τελευταῖος κρίκος τῆς ρωσσικῆς ἀντιπροσωπείας. Γρήγορα ὅμως ἐξελίχθηκε στόν πρῶτο καί ἰσχυρότερο. Ὁ Γερμανός ἱστορικός Barthold γράφει γιά τόν Κυβερνήτη: «Ἦταν ὁ μόνος θνητός ἐπί τῆς παγκόσμιας διπλωματικῆς σκηνῆς πού τόλμησε νά ἀντισταθεῖ στόν Μέττερνιχ. Ἐπρόκειτο γιά μιά μάχη μεταξύ γιγάντων».

Ὁ Ἰωάννης Καποδίστριας μαζί μέ τήν Ρωξάνδρα Στούρτζα θέτουν, μέ ἀκρίβεια καί συστηματικότητα, τό Σχέδιο σέ ἐφαρμογή. Ἱδρύουν στήν Βιέννη τήν Ἑταιρεία τῶν Φίλων τῶν Μουσῶν (σημ. Ἑστίας: Ἡ Ἑταιρεία αὐτή συνδεόταν καί εἰχε τόν ἴδιο σκοπό μέ τήν Φιλική Ἑταιρεία). Ὁ Στόχος, διττός. Ἡ διαφώτιση τῆς εὐρωπαϊκῆς κοινῆς γνώμης ἀφ’ ἑνός, ἡ συνεργασία τῶν Ἑλλήνων τοῦ Μείζονος Ἑλληνισμοῦ μέ ἐκεῖνον τοῦ συρρικνωμένου ἑλλαδικοῦ χώρου ἀφ’ ἑτέρου. Ὁ Σκοπός, ἱερός. Ἡ ἀποτίναξη τοῦ τουρκικοῦ ζυγοῦ καί ἡ ἐλευθερία τῆς Ἑλλάδος. Οἱ δυό ἐρωτευμένοι Ἕλληνες ἦταν ἀποφασισμένοι νά γκρεμίσουν τό τεῖχος τοῦ σκότους πού εἶχε ἀνυψώσει ἡ τουρκίζουσα διπλωματία.

Οἱ φιλότουρκες δυνάμεις προσπαθοῦσαν μέ κάθε τρόπο νά κρατήσουν τό θέμα τῆς Ἑλλάδος στό σκοτάδι τῆς ἄγνοιας καί τῆς ἀδιαφορίας. Τονώνοντας τό φιλελληνικό πνεῦμα στήν Εὐρώπη, ὁ Ἰωάννης δάμαζε τό ἀνθελληνικό κλῖμα πού καλλιεργεῖτο στούς ἡγεμονικούς κύκλους. Ὁ Ἕλλην διπλωμάτης εἶχε ἐπιλέξει γιά τόν Σκοπό μόνον τούς καλύτερους. Τούς ἀρίστους.

Στό Συνέδριο συμμετεῖχε καί ὁ ἐπιστήθιος φίλος τοῦ Καποδίστρια καί μέγας φιλέλλην Φρέντερικ Νόρθ. Ὁ Ε΄ Κόμης τοῦ Γκίλφορντ δήλωνε Ἕλλην. Ὄχι ἁπλῶς φιλέλλην. Υἱός τοῦ Ἄγγλου Πρωθυπουργοῦ ἐπί τῆς Ἀμερικανικῆς Ἐπαναστάσεως, κοσμοπολίτης, παιδιόθεν μυημένος στόν Τρόπο. Στά εἴκοσι πέντε του, βαπτίσθηκε Ὀρθόδοξος, λαμβάνοντας τό ὄνομα Δημήτριος. Μιλοῦσε καί ἔγραφε ἑλληνικά, ὑπογράφοντας ὡς Φρειδερῖκος Νόρθιος, πολίτης τῶν Ἀθηνῶν. Ἦταν ὁ Πρόεδρος τῆς Φιλομούσου Ἑταιρείας τῶν Ἀθηνῶν. Ὁ ἄνθρωπος αὐτός ἦταν ἐκεῖνος πού θά ἔδινε σάρκα καί ὀστᾶ στό ὅραμα τοῦ Καποδίστρια. Ἀκόμη καί ὡς Καγκελλάριος τῆς Ἀγγλίας στήν Κέρκυρα, ἐργαζόταν ἀμισθί. Ἱδρύοντας τήν Ἰόνιο Ἀκαδημία, ἔθεσε τά θεμέλια τῆς ἱδρύσεως τοῦ Ἐπιστημονικοῦ Πανδιδακτηρίου.

Παράλληλα, ὁ μαθητής τοῦ Μπετόβεν, Φέρντιναντ Ρίς, γίνεται μέλος τῆς Ἑταιρείας καί, τό 1821, διευθυντής τῆς Φιλαρμονικῆς Ἑταιρείας στό Λονδῖνο. Συνδέεται μέ τόν Λόρδο Μπάυρον καί μελοποιεῖ ποιήματά του. Μέλος τῆς Ἑταιρείας γίνεται καί ὁ Μπετόβεν καί ξεκινᾶ νά κάνει διασκευές ἐθνικῶν λαϊκῶν μελωδιῶν. Τότε εἶναι πού συνθέτει «Τά Ἐρείπια τῶν Ἀθηνῶν». Ἡ Φιλαρμονική Ἑταιρεία Λονδίνου, ἡ Φιλόμουσος Ἑταιρεία Βιέννης καί ἡ Φιλόμουσος τῶν Ἀθηνῶν συλλειτουργοῦν καταλυτικά.

Ἀποτελοῦν πηγή ἔμπνευσης γιά τόν Μπετόβεν. Τόν ὁδηγοῦν στήν σύνθεση τῆς Ἐνάτης Συμφωνίας. μέρος τῆς ὁποίας ἦταν καί ἡ «Ὠδή στή Χαρά», σέ ποίηση τοῦ Σίλλερ.

Μέχρι καί τό τέλος τῆς ζωῆς του, ὁ Λούντβιχ Βάν Μπετόβεν, παρά τήν βεβαρημένη του ὑγεία, συνεχίζει νά δίνει συναυλίες, ἀκόμη καί στήν Ἁγία Πετρούπολη, συνεισφέροντας στόν Ἀγῶνα.

Ἡ τελευταία ἡμέρα τῶν προσώπων πού συγκλονίζουν τήν ἀνθρωπότητα κινεῖται μεταξύ μύθου καί Ἱστορίας.

26η Μαρτίου τοῦ 1826. Τήν ἡμέρα πού θά περνοῦσε στήν Αἰωνιότητα ὁ μέγας φιλέλλην Λούντβιχ Βάν Μπετόβεν εἶχαν ἀνοίξει οἱ οὐρανοί. Τίς τελευταῖες δυό ἡμέρες βρισκόταν ἤδη σέ βαριά κωματώδη κατάσταση. Λίγο μετά τό ἡλιοβασίλεμα, μιά βίαιη καί ἀναπάντεχη καταιγίδα θά χτυποῦσε τήν Βιέννη. Ὁ τεράστιος αὐτός ἄνδρας σηκώνει μέ ἀπίστευτη δύναμη τήν κεφαλή καί μέ μεγαλοπρέπεια ἀνυψώνει τήν δεξιά χεῖρα. Οἱ οὐρανοί εἶχαν συγκατανεύσει μέ τά σωθικά του. Ὑπό τούς ἤχους τῶν βροντῶν καί τῶν ἀνέμων, ὡς ἄλλος Προμηθέας, ὁ Λούντβιχ Βάν Μπετόβεν χάθηκε στό φῶς τῆς ἀστραπῆς. Εἶχε ἀφήσει πίσω του μιά ἀμύθητη κληρονομιά. φωτός καί ἐλευθερίας.

«Χαρά, ἡ θεϊκιά ἡ Σπίθα…»

Ἡ κηδεία τελέστηκε στίς 29 Μαρτίου. Τήν νεκρική πομπή ἀπό τήν οἰκία στό κοιμητήριο συνόδευαν τριάντα χιλιάδες ἄνθρωποι. Τό φέρετρο ἔφεραν ἐπ’ ὤμου ὀκτώ ἀρχιμουσικοί. Μεταξύ αὐτῶν ὁ Hummel καί ὁ Czerny. Ὁ δέ Schubert ἦταν λαμπαδηφόρος. Μπορεῖ νά μήν ἔκλαψε πάνω ἀπό τόν τάφο του οὔτε ἕνα μέλος τῆς οἰκογενείας, ὅμως ἔκλαψε ὁλόκληρη ἡ Ἀνθρωπότητα.
Φίλτατε ἀναγνώστη.

Ἀκοίμητος φρουρός τῆς ἀληθείας ἡ Ἱστορία. Ἡ Ἑλλάς, ἀναντίρρητα, εἶναι ὁ ἀγωγός τῆς Ἀνθρωπότητος.

Δέν εἶναι λίγοι οἱ φιλέλληνες πού ἀφιέρωσαν τόν βίο καί τό ἔργο τους ὑπέρ τῆς ἐλευθερίας, ἐξυμνῶντας τήν ἀθάνατη ἑλληνική ψυχή.

Ἀπό τήν προετοιμασία ἀκόμη τοῦ Ἀγῶνος καί γιά πολλές δεκαετίες μετά, γίγαντες τῶν τεχνῶν, τῶν ἐπιστημῶν καί τῶν γραμμάτων, πολιτικοί, στρατιωτικοί, ἔμποροι, τραπεζῖτες, ἄνδρες, γυναῖκες καί παιδιά, εὐγενεῖς, φιλοδίκαιοι καί φιλελεύθεροι ἄνθρωποι ἀπό τά πέρατα τοῦ κόσμου, τάσσονται μέ γενναιότητα καί αὐτοθυσία στό πλευρό τῶν Ἑλλήνων. Ἠθικῶς, ὑλικῶς, ἐμπράκτως.

Ὅποιος ἐπιθυμεῖ νά μεταλάβει ἐλευθερία, ἄς στρέψει τό βλέμμα του στούς ἐλεύθερους Ἕλληνες καί φιλέλληνες. Στά πρόσωπα πού κάτι δημιούργησαν. Σέ αὐτό τό ἀνάστημα, τό τόσο σπάνιο στίς μέρες μας, πού, λίγο ἀκόμα νά ἐπιτρέψουμε νά συνεχιστεῖ ἡ ἀδιάκοπη κατεδάφιση ἀξιῶν μέσα καί γύρω μας, θά λησμονήσουμε γιά πάντα τίς μεταφυσικές του διαστάσεις.

Καιρός νά ξεδιψάσει ὁ Ἑλληνισμός μέ ἀθανασία.

*Nομικός καί ἐπιστήμων Οἰκονομικῆς καί Κοινωνικῆς Διοικήσεως