Ὁ «Δορυφόρος» τοῦ Πολυκλείτου: Τό μέτρο τῆς ἀνθρώπινης τελειότητας

Λίγα ἔργα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς τέχνης ἔχουν ἀσκήσει τόσο βαθειά ἐπιρροή στήν ἱστορία τοῦ δυτικοῦ πολιτισμοῦ ὅσο ὁ «Δορυφόρος» (αὐτός πού φέρει τό δόρυ) τοῦ Πολυκλείτου

Λίγα ἔργα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς τέχνης ἔχουν ἀσκήσει τόσο βαθειά ἐπιρροή στήν ἱστορία τοῦ δυτικοῦ πολιτισμοῦ ὅσο ὁ «Δορυφόρος» (αὐτός πού φέρει τό δόρυ) τοῦ Πολυκλείτου.

τῆς ΠΟΛΥΞΈΝΗΣ ΜΈΓΑ

Τό περίφημο μπρούντζινο γλυπτό, τό ὁποῖο δημιουργήθηκε γύρω στό 440 π.Χ., ἀποτελεῖ μιά ἐξαιρετική ἀπεικόνιση ἑνός νέου πολεμιστῆ πού κρατᾶ δόρυ, σέ ἐλαφρῶς ὑπερφυσικό μέγεθος. Ἡ μορφή τοῦ πρωτοτύπου, δυστυχῶς, ἔχει χαθεῖ. Μᾶς εἶναι ὅμως γνωστή χάρις στά πολυάριθμα ρωμαϊκά μαρμάρινα ἀντίγραφα πού κατασκευάστηκαν αἰῶνες ἀργότερα, ὅταν οἱ Ρωμαῖοι θαύμαζαν καί ἀντέγραφαν τά μεγάλα ἔργα τῆς ἑλληνικῆς τέχνης.

Ἔχει ὕψος περίπου 2 μέτρα καί 12 ἑκατοστά, καί ἀποτελεῖ χαρακτηριστικό παράδειγμα τῆς κλασσικῆς γλυπτικῆς τοῦ 5ου καί τοῦ 4ου αἰώνα π.Χ., ἡ ὁποία προσέδωσε δυναμισμό, ρεαλισμό καί τέλεια ἀνατομική ἀναλογία στό ἀνθρώπινο σῶμα. Ἐποχή κατά τήν ὁποία οἱ καλλιτέχνες ἀναζητοῦσαν τήν ἰδανική ἀπόδοση τῆς ἀνθρώπινης μορφῆς.

Ὁ «Δορυφόρος» ἀπεικονίζει ἕναν γυμνασμένο ἀθλητή, σέ στάση ἠρεμίας καί ταυτόχρονα κίνησης, ὁ ὁποῖος φέρει δόρυ. Φιλοτεχνήθηκε ἀπό τόν διάσημο γλύπτη Πολύκλειτο, ἕναν ἀπό τούς σημαντικώτερους γλύπτες τῆς Κλασσικῆς ἐποχῆς, ὁ ὁποῖος εἶχε καταγωγή ἀπό τό Ἄργος, ἦταν σύγχρονος τοῦ Φειδία καί ὑπῆρξε μαθητής τοῦ περίφημου Ἀργείου γλύπτη Ἀγελάδα.

Ὁ Πολύκλειτος εἶχε προχωρήσει πέρα ἀπό τήν ἁπλῆ παρατήρηση τῆς φύσης, καθώς πίστευε ὅτι ἡ ὀμορφιά δέν ἦταν ἀποτέλεσμα τύχης, ἀλλά βασιζόταν σέ συγκεκριμένες ἀναλογίες καί μαθηματικές σχέσεις ἀνάμεσα στά μέρη τοῦ σώματος. Τίς ἀπόψεις του αὐτές τίς κατέγραψε σέ μία πραγματεία, γνωστή ὡς «Κανών», ἕνα ἔργο πού δέν σώζεται σήμερα, ἀλλά ἡ ἐπίδρασή του ὑπῆρξε τεράστια.

Τό γλυπτό τοῦ «Δορυφόρου» θεωρεῖται ὅτι δημιουργήθηκε γιά νά ἀποδειχθεῖ στήν πράξη ἡ θεωρία τοῦ Πολυκλείτου, ὁ «Κανών». Τό βάρος τοῦ σώματος, πού εἶναι ρωμαλέο καί ἀθλητικό, στόν «Δορυφόρο» πέφτει στό ἕνα πόδι, ἐνῷ τό ἄλλο μένει χαλαρό, μέ τήν γωνιακή τοποθέτηση τῆς λεκάνης νά ἐντυπωσιάζει.

Ἡ διάταξη αὐτή, γνωστή ὡς «contrapposto», ἀποτέλεσε ἐπανάσταση γιά τήν γλυπτική, καθώς μέχρι τότε οἱ μορφές παρουσιάζονταν συνήθως ἄκαμπτες καί μετωπικές. Στίς εἰκαστικές τέχνες σημαίνει πρακτικά ὅτι μιά ἀνθρώπινη φιγούρα στέκεται, ρίχνει τό μεγαλύτερο βάρος τοῦ σώματός της στό ἕνα πόδι, ὥστε στό ἀξονικό ἐπίπεδο (οἱ ἄξονες πού χωρίζουν τό ἀνθρώπινο σῶμα σέ ἐπίπεδα) τά χέρια καί οἱ ὦμοι νά στρίβουν ἐκτός ἄξονα ἀπό τό ἐπίπεδο τῶν ποδιῶν καί τῶν γοφῶν.

Ἡ διάταξη «contrapposto» σηματοδοτεῖ τήν πρώτη φορά –στήν δυτική τέχνη– κατά τήν ὁποία στήν εἰκαστική σύνθεση τό ἀνθρώπινο σῶμα ἐκφράζει συναισθήματα, στό πλαίσιο μιᾶς ψυχολογικῆς διάθεσης.

Ὁ Πολύκλειτος κατάφερε νά ἀποδώσει μιά φυσική ἰσορροπία, ὅπου ἡ ἔνταση καί ἡ χαλάρωση κατανέμονται ἁρμονικά σέ ὁλόκληρο τό σῶμα, πού –ἀπαλλαγμένο ἀπό ἀτέλειες– εἶναι δοσμένο μέ μαθηματική ἀκρίβεια στίς ἀναλογίες καί μέ στοιχεῖα ἀφαίρεσης. Στόν «Δορυφόρο» ἡ ἀναλογία τοῦ μεγέθους τοῦ κεφαλιοῦ πρός τό σῶμα εἶναι ἕνα πρός ἑπτά.

Ἡ σημασία τοῦ ἔργου δέν περιορίζεται στήν τεχνική του ἀρτιότητα. Ὁ «Δορυφόρος» ἐκφράζει τό ἰδεῶδες τοῦ σωματικοῦ καί τοῦ ψυχικοῦ κάλλους τῆς κλασσικῆς Ἑλλάδας: ἕνας δυνατός, ἀθλητικός, ὄμορφος ἄνθρωπος, ἀλλά χωρίς ἐπιτήδευση. Ὁ ἰδανικός ἄνθρωπος ὅπως τόν
φαντάζονταν οἱ Ἕλληνες τότε.

Ἡ ἐπιρροή τοῦ «Δορυφόρου» ὑπῆρξε διαχρονική. Οἱ ἀρχαῖοι Ρωμαῖοι τόν θεωροῦσαν πρότυπο γλυπτικῆς τελειότητας καί παρήγαγαν δεκάδες ἀντίγραφα. Κατά τήν Ἀναγέννηση, ὅταν οἱ καλλιτέχνες στράφηκαν ξανά πρός τά ἰδανικά τῆς Ἀρχαιότητας, τό ἔργο τοῦ Πολυκλείτου ἀποτέλεσε σημεῖο ἀναφορᾶς γιά τήν μελέτη τῶν ἀναλογιῶν τοῦ ἀνθρώπινου σώματος.

Ἀκόμη καί σήμερα, ἱστορικοί Τέχνης καί ἀρχαιολόγοι τόν ἀντιμετωπίζουν ὡς ἕνα ἀπό τά σημαντικώτερα ἐπιτεύγματα τῆς παγκόσμιας γλυπτικῆς. Ἕνα καλοδιατηρημένο ἀντίγραφο τοῦ «Δορυφόρου», τό ὁποῖο ἀνακαλύφθηκε σέ ἀνασκαφές στήν Πομπηία, φυλάσσεται στό Ἐθνικό Ἀρχαιολογικό Μουσεῖο τῆς Νάπολης.

Σημείωση: Στά σωζόμενα ρωμαϊκά μαρμάρινα ἀντίγραφα, διακρίνεται πίσω ἀπό τό πόδι τοῦ ἀθλητῆ ἕνα μεγάλο γλυπτό κομμάτι δέντρου, ἴσως, γιά νά ὑποστηρίξει τό βάρος τυ, τό ὁποῖο ὅμως θεωρεῖται ὅτι δέν ὑπῆρχε στό πρωτότυπο γλυπτό.