Ὁ Μίκης, ὁ Σεφέρης, ὁ Καλδάρας, ὁ Μούτσιος καί ἡ ἄνω τελεία

Μέ τόν ἐξαίρετο μουσικό καί ἄνθρωπο Ἀπόστολο Καλδάρα συνεργάσθηκα ἐπί ἕνα χρόνο, στήν ἐκπομπή τῆς δημοσίας τηλεοράσεως «Ἀφετηρίες».

Ἦταν μιά παραγωγή τοῦ Χρήστου Ἀντωνόπουλου, σέ σκηνοθεσία Μεγακλῆ Βιντιάδη. Παρουσιάζαμε νέους τραγουδιστές. Ἡ ἐπιλογή γινόταν ἀπό τόν Γιῶργο Χατζηνάσιο καί ὑπῆρχε μιά ἐπιτροπή, πού ἀποτελοῦσαν ὁ Ἀπόστολος Καλδάρας, ὁ στιχουργός Πάνος Φαλάρας καί ἡ ταπεινότης μου. Ὁ φίλος Μεγακλῆς γνώριζε καί τήν παλαιότερη θητεία μου ὡς μουσικοῦ (εἶχα συνεργασθεῖ ἐπί διετία μέ τήν πρώην σύζυγό του Πωλίνα) καί μοῦ ἔκανε τήν σχετική πρόταση. Τήν ἐκπομπή παρουσίαζε ἡ ἐξαίρετη ἠθοποιός Μιμή Ντενίση, ἡ ὁποία μέ εἶχε ἐκπλήξει μέ τήν ἐπιμέλεια καί τήν τελειομανία της.

Μέ τόν Ἀπόστολο Καλδάρα συζητούσαμε πολύ γύρω ἀπό τήν μουσική. Εἶχε βαθειές γνώσεις καί ἔτρεφε τήν ἴδια ἀγάπη πού ἔχω κι ἐγώ γιά τήν γῆ καί τούς καρπούς της, ἀφοῦ εἶχε σπουδάσει γεωπόνος.

Ὁ Ἀπ. Καλδάρας γνώριζε τά πάντα γύρω ἀπό τούς Ἕλληνες συνθέτες καί τούς μεγάλους λαϊκούς τραγουδιστές, μέ τούς ὁποίους εἶχε κατά καιρούς συνεργασθεῖ. Κι ἔτσι, μοιραῖα, φθάσαμε στήν «Ἄρνηση» τοῦ Σεφέρη, πού μελοποίησε ὁ Μίκης Θεοδωράκης, καί στήν ταλαιπωρία πού ὑπέστη τό ποίημα ἀπό τήν ἑρμηνεία τοῦ (καθ’ ὅλα τά ἄλλα ὑπέροχου καί γνησίως λαϊκοῦ) Γρηγόρη Μπιθικώτση.

«Μόνον ὁ Γιῶργος Μούτσιος ἔχει ἀποδώσει τό τραγούδι σωστά, ἀλλά ἡ δική του ἑρμηνεία ἐξαφανίσθηκε στήν πλημμυρίδα τῆς τότε ἐποχῆς» μοῦ εἶχε πεῖ ὁ Καλδάρας, ὁ ὁποῖος μιλοῦσε ὑπέροχα ἑλληνικά.

Μοῦ τά θύμισε ὅλα αὐτά μιά ἀνάρτηση τῆς πολυαγαπημένης μου Ναταλίας Ρασούλη, θυγατέρας τοῦ μοναδικοῦ δημιουργοῦ καί ἀλησμόνητου φίλου Μανόλη Ρασούλη, διακόνου πιστοῦ τῆς ἑλληνικῆς λαϊκῆς μουσικῆς καί ἀποστολέως ἰσχυρῶν κοινωνικῶν μηνυμάτων μέσῳ τῶν σεισμογόνων στίχων του.

Παραθέτω τήν ἀνάρτηση καί, ἄν θέλετε, ἀνακαλύψτε στό διαδίκτυο (μέσῳ τῆς Ναταλίας Ρασούλη) τήν ἐξαίρετη (καί ἀπολύτως συμβατή μέ τήν ἐπιθυμία τοῦ ποιητοῦ) ἑρμηνεία τοῦ σπουδαίου λυρικοῦ καλλιτέχνη Γιώργου Μούτσιου.

Διαβάζω στούς Φίλους τοῦ Μίκη Θεοδωράκη τά λόγια τοῦ Μίκη γιά τήν ἑρμηνεία τοῦ Μπιθικώτση στό τραγούδι «Ἄρνηση» σέ ποίηση Γιώργου Σεφέρη. Ὁ Μπιθικώτσης δέν ἀπέδωσε τελικά τό νόημα τοῦ ποιήματος στό σημεῖο «τῆς ἄνω τελείας», δίνοντας λάθος πλεύση στούς στίχους, ὅσο καί ἄν τοῦ τό ὑπογράμμισε ὁ συνθέτης. Ὁ Γιῶργος Μούτσιος, ἀπό τήν ἄλλη, τό ὑπηρέτησε μέ ἀκρίβεια, ὅπως πολύ σωστά σχολίασε κάποιος φίλος.

Τόν ἀβαντάρισε, βέβαια, ἡ διαφορετική μουσική προσέγγιση στήν συγκεκριμένη ἐκτέλεση. Τό ἑρμηνεύει μέ μοναδική βαρύτητα, ἄν καί ὁ Μπιθικώτσης δίνει μιά ἰδιαίτερη λαϊκότητα στό τραγούδι.

Πόσες διαφορετικές ἑρμηνεῖες μπορεῖ νά ἔχει ἕνα τραγούδι…

Ἀναρωτιέμαι ὅμως. Ἔχει στήν πραγματικότητα;

Τό ἀπόσπασμα: «Ὅταν ἠχογραφούσαμε τόν δίσκο “Ἐπιφάνεια”, λέω στόν Μπιθικώτση: Πρόσεξε τήν ἄνω τελεία. Ἐκεῖ πού λές “πήραμε τή ζωή μας”, κάνε παύση πρίν πεῖς “λάθος”.

Στά αὐτιά μου εἶχα τήν προτροπή – παράκληση τοῦ ποιητῆ: “Τήν ἄνω τελεία! Ἀλλιώτικα, μοῦ καταστρέφεις τό νόημα”.

Τελικά αὐτό ἀποδείχθηκε ἀνεφάρμοστο στήν πράξη, μέ ἀποτέλεσμα νά ἀκουστεῖ ἡ λέξη “λάθος” κολλητά στό “πήραμε τή ζωή μας”, δίνοντας ἀντίθετο νόημα στό ποίημα.

Ὅμως, πόσο κατανοητό ἦταν γιά τό λαό, πού, ποιός λίγο, ποιός πολύ, εἶχε πάρει τή ζωή του λάθος»…

Μίκης Θεοδωράκης, ἀπό τήν σελίδα «Πρόσωπα»…

Ἕνα μεσημέρι, λοιπόν, σέ κάποιο διάλειμμα, ὁ Καλδάρας μέ κάθισε στό πιάνο καί, μαζί μέ τόν Σταμάτη Κόκοτα, πού ἦταν καλεσμένος στήν ἐκπομπή, ἀκούσαμε τήν σωστή ἑρμηνεία.

«Μέ τί καρδιά, μέ τί πνοή, τί πόθους καί τί πάθος πήραμε τή ζωή μας (ἐδῶ ἡ παύση, καί ἡ ἄνω τελεία). Λάθος! Κι ἀλλάξαμε ζωή»…