Ἐπιστροφή στόν «ἐφιάλτη» τοῦ χρέους

Στά ὕψη οἱ ἀποδόσεις τῶν ὁμολόγων σέ Εὐρώπη καί ΗΠΑ – Γιατί οἱ ἀγορές ἐπανεξετάζουν τήν βιωσιμότητα τοῦ εὐρωπαϊκοῦ χρέους

Μνῆμες ἀπό τήν μεγάλη κρίση χρέους ἐγείρει ἡ ἀπότομος αὔξησις τῶν ἀποδόσεων τῶν κρατικῶν ὁμολόγων σέ Εὐρώπη καί ΗΠΑ, προκαλῶντας ἰσχυρούς κλυδωνισμούς στίς ἀγορές καί ἀναζωπυρώνοντας τόν φόβο ἑνός νέου δημοσιονομικοῦ ντόμινο.

Ἔπειτα ἀπό μιά μακρά περίοδο ἐξαιρετικῶς χαμηλῶν ἐπιτοκίων, οἱ ἐπενδυτές ἐπανεξετάζουν πλέον μέ αὐστηρότερα κριτήρια τήν βιωσιμότητα τοῦ δημοσίου χρέους, τίς πολιτικές ἰσορροπίες καί τήν ἱκανότητα τῶν κυβερνήσεων νά περιορίσουν τά ἐλλείμματά τους.

Ἡ ἀνησυχία ἐνισχύεται ἀπό τήν μεταβολή τοῦ διεθνοῦς νομισματικοῦ περιβάλλοντος. Ἡ Fed καί ἡ Εὐρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα κινοῦνται πρός αὐστηρότερη πολιτική, ἐνῷ τό παγκόσμιο χρέος ἔχει φθάσει τά 365 τρισ. δολλάρια.

Τά ὑψηλότερα ἐπιτόκια αὐξάνουν τό κόστος ἐξυπηρετήσεως γιά κράτη, ἐπιχειρήσεις καί νοικοκυριά, ἐνῷ δυσχεραίνουν τόν μακροπρόθεσμο οἰκονομικό καί ἐπιχειρηματικό σχεδιασμό. Ὅσο τά ἐπιτόκια παραμένουν ὑψηλά, τά δημοσιονομικά ἐλλείμματα διευρύνονται καί οἱ πολιτικές ἀντιστάσεις ἐμποδίζουν τήν προσαρμογή, τόσο αὐξάνεται ὁ κίνδυνος μιᾶς γενικευμένης κρίσεως ἐμπιστοσύνης. Ἡ περίπτωσις τῆς Γαλλίας ἀποτελεῖ σήμερα τό σοβαρώτερο προειδοποιητικό σημάδι, ἀλλά τό πραγματικό πρόβλημα εἶναι εὐρύτερο: ὁλόκληρος ἡ Εὐρώπη καλεῖται νά προσαρμοσθεῖ σέ μιά ἐποχή κατά τήν ὁποία ὁ δανεισμός δέν εἶναι πλέον οὔτε φθηνός οὔτε δεδομένος.

Παρελθόν τό φθηνό χρῆμα

Τό φθηνό χρῆμα τῆς περιόδου 2010-2021 ἀποτελεῖ πλέον παρελθόν. Οἱ κυβερνήσεις πού ἐχρηματοδότησαν ἀλλεπαλλήλους κρίσεις μέσῳ τοῦ δανεισμοῦ εὑρίσκονται ἀντιμέτωποι μέ σημαντικῶς στενώτερα δημοσιονομικά περιθώρια. Ἡ ἀγορά ἐνσωματώνει ἐκ νέου σταδιακῶς τό δημοσιονομικό ρίσκο στίς τιμές τῶν κρατικῶν ὁμολόγων. Ἐπί μακρό διάστημα, τά χαμηλά ἐπιτόκια ἐπέτρεπαν στίς κυβερνήσεις νά αὐξάνουν τόν δανεισμό τους ἄνευ ἐντόνων πιέσεων. Σήμερα ὅμως, μέ τίς ἀποδόσεις νά προσεγγίζουν ἤ νά ὑπερβαίνουν τό 5%, οἱ τόκοι ἀπορροφοῦν μεγαλύτερο μέρος τῶν δημοσίων ἐσόδων καί οἱ νέες ἐκδόσεις κοστίζουν περισσότερο. Ἔτσι, οἱ χῶρες μέ ὑψηλά ἐλλείμματα καλοῦνται νά παρουσιάσουν ἀξιόπιστα δημοσιονομικά σχέδια, διαφορετικῶς οἱ ἐπενδυτές ἀπαιτοῦν ὑψηλότερο ἀσφάλιστρο κινδύνου.

Τήν ἰδία στιγμή, ἡ δημοσιονομική προσαρμογή καθίσταται πολιτικῶς καί κοινωνικῶς δυσκολώτερη. Οἱ πολῖτες περιμένουν στήν κρατική παρέμβαση γιά τήν ἀπορρόφηση τοῦ κόστους τῆς ἐνεργειακῆς κρίσεως, ἐνῷ οἱ κυβερνήσεις δυσκολεύονται νά προχωρήσουν σέ περικοπές δαπανῶν, αὐξήσεις φόρων ἤ μεταρρυθμίσεις πού προκαλοῦν ἀμέσους κοινωνικές ἀντιδράσεις. Ἡ σύγκρουσις μεταξύ τῆς ἀνάγκης δημοσιονομικῆς ἐξυγιάνσεως καί τῆς διατηρήσεως τῆς κοινωνικῆς συνοχῆς ἐξελίσσεται σέ μία ἐκ τῶν σοβαρωτέρων προκλήσεων γιά τήν Εὐρώπη.

Οἱ πιέσεις δέν κατανέμονται ὁμοιομόρφως. Ἡ Ἰταλία, παρά τήν πολιτική σταθερότητα καί τήν βελτίωση ὁρισμένων οἰκονομικῶν μεγεθῶν, ἐξακολουθεῖ νά διαθέτει δημόσιο χρέος πλησίον τοῦ 139% τοῦ ΑΕΠ καί παραμένει εὐάλωτος σέ μιά γενικευμένη αὔξηση τοῦ εὐρωπαϊκοῦ κόστους δανεισμοῦ. Στήν Ἱσπανία, παρά τούς ἱκανοποιητικούς ρυθμούς ἀναπτύξεως, τό διαρθρωτικό ἔλλειμμα παραμένει ὑψηλό, ἐνῷ ἡ πολιτική ἀβεβαιότης ἐνισχύει τήν ἐπιφυλακτικότητα τῶν ἐπενδυτῶν.

Ἀνάλογοι πιέσεις ἐμφανίζονται καί σέ χῶρες ἐκτός τῆς Εὐρωζώνης. Στήν Τσεχία, ἡ αὔξησις τοῦ ἐλλείμματος στό 3,5% τοῦ ΑΕΠ ὁδήγησε τίς ἀποδόσεις τῶν ὁμολόγων σέ ὑψηλά τριετίας. Στήν Ρουμανία, τό πολιτικό ἀδιέξοδο καί ἡ ἀδυναμία σχηματισμοῦ σταθερῆς κυβερνήσεως ἐξετόξευσαν τό κόστος δανεισμοῦ στό 7,3%. Οἱ ἐξελίξεις αὐτές ἐνισχύουν τόν φόβο ὅτι μιά παρατεταμένη ἀναταραχή στίς ἀγορές θά ἠδύνατο νά μεταδοθεῖ ταχέως ἀπό τήν μία χώρα στήν ἄλλη.

Ἡ Ἑλλάς ἔχει, μέχρι στιγμῆς, ἀποφύγει τίς ἐντονώτερες πιέσεις, καθώς ἡ δημοσιονομική της πορεία δέν ἀμφισβητεῖται ἀμέσως. Τό spread τῶν ἑλληνικῶν δεκαετῶν τίτλων παραμένει χαμηλότερο τοῦ γαλλικοῦ καί τοῦ ἰταλικοῦ, ἐνῷ ἡ μακροχρόνιος διάρθρωσις τοῦ δημοσίου χρέους καί τά χαμηλά, σέ μεγάλο βαθμό «κλειδωμένα», ἐπιτόκια περιορίζουν τήν ἄμεσο ἐπίπτωση.

Ἡ ἄνοδος τῶν ἀποδόσεων ἐπιβαρύνει κυρίως τό κόστος τοῦ νέου δανεισμοῦ καί ὄχι τό σύνολο τοῦ ὑφισταμένου ἑλληνικοῦ χρέους. Ὡστόσο, ἡ χώρα δέν εὑρίσκεται ἐκτός κινδύνου. Μιά γενικευμένη ἐπιδείνωσις τοῦ εὐρωπαϊκοῦ ἐπενδυτικοῦ κλίματος ἤ ἐνδεχομένη πολιτική ἀστάθεια στίς ἐκλογές τοῦ 2027 θά ἠδύνατο νά ἐπαναφέρει τήν Ἑλλάδα στό στόχαστρο τῶν ἀγορῶν.

Στό ἐπίκεντρο ἡ Γαλλία

Στό ἐπίκεντρο τῆς σημερινῆς ἀναταραχῆς εὑρίσκεται πάντως ἡ Γαλλία. Ἡ ἀπόδοσις τοῦ γαλλικοῦ δεκαετοῦς ὁμολόγου ὑπερέβη ἐκ νέου τό 4,90%, καταγράφοντας ἡμερησία ἄνοδο 16 μονάδων βάσεως, ἐνῷ τό spread ἔναντι τοῦ ἀντιστοίχου γερμανικοῦ Bund διηυρύνθη στίς 139 μονάδες βάσεως, πλησιάζοντας ἐπίπεδα πού εἶχαν νά ἐμφανισθοῦν ἀπό τήν κρίση τοῦ 2011.

Ἀπό τίς ἀρχές τοῦ ἔτους, τό κόστος δανεισμοῦ τῆς χώρας ἔχει αὐξηθεῖ κατά περισσότερες τῶν 100 μονάδων βάσεως. Ἡ κίνησις αὐτή δέν ἀποτυπώνει μόνον μιά προσωρινή νευρικότητα τῶν ἐπενδυτῶν, ἀλλά μιά βαθύτερη κρίση ἐμπιστοσύνης ἔναντι τῆς δυνατότητος τοῦ γαλλικοῦ κράτους νά ἐλέγξει τά δημόσια οἰκονομικά του. Στό ἐπίκεντρο εὑρίσκονται ἡ πολιτική παράλυσις καί ὁ κίνδυνος νά ὁδηγηθοῦν σέ ἀδιέξοδο οἱ κρίσιμοι διαπραγματεύσεις γιά τόν νέο προϋπολογισμό.

Ἡ κυβέρνησις μειοψηφίας τοῦ Πρωθυπουργοῦ Σεμπαστιάν Λεκορνύ καλεῖται νά ἐξασφαλίσει τήν συναίνεση τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως γιά δημοσιονομικά μέτρα δεκάδων δισεκατομμυρίων εὐρώ. Στόχος εἶναι ἡ μείωσις τοῦ ἐλλείμματος στό 5% τοῦ ΑΕΠ τό ἑπόμενο ἔτος, ἀπό 5,4% φέτος καί 5,1% πέρυσι, ὥστε ἡ χώρα νά ἀρχίσει νά συγκλίνει πρός τό ὅριο τοῦ 3% πού προβλέπουν οἱ εὐρωπαϊκοί δημοσιονομικοί κανόνες.

Οἱ ἀπαιτούμενες περικοπές ὅμως προκαλοῦν ἐντόνους κοινωνικές ἀντιδράσεις. Ἡ κοινωνική ἔντασις περιορίζει ἀκόμη περισσότερο τά περιθώρια τῆς κυβερνήσεως νά ἐπιτύχει ἕναν πολιτικῶς βιώσιμο συμβιβασμό. Ἐντός αὐτοῦ τοῦ περιβάλλοντος, τό Παρίσι δέν φαίνεται νά νά διακρίνει καμμία ἐλπίδα σωτηρίας ἐκ μέρους τῆς ΕΚΤ, καθώς ἡ κεντρική τράπεζα δέν προτίθεται νά λειτουργήσει ὡς ἄνευ ὅρων ἐγγυητής τῶν κρατικῶν ὁμολόγων. Μολονότι διαθέτει ἰσχυροτέρους μηχανισμούς προστασίας ἐν συγκρίσει μέ τήν περίοδο 2010-2012, μεταξύ τῶν ὁποίων τό Transmission Protection Instrument, ἡ ἐνεργοποίησις αὐτῶν συνοδεύεται ἀπό αὐστηρά κριτήρια. Προϋποθέτει, μεταξύ ἄλλων, συμμόρφωση μέ τούς εὐρωπαϊκούς δημοσιονομικούς κανόνες – ὅρο πού ἡ Γαλλία σήμερα δυσκολεύεται νά ἐκπληρώσει.

Αὐστηρή ἦταν καί ἡ παρέμβασις τῆς ἐπί κεφαλῆς τοῦ Διεθνοῦς Νομισματικοῦ Ταμείου, Κρισταλίνα Γκεοργκίεβα. Περιέγραψε τήν σημερινή κατάσταση ὡς συνέπεια τῆς διαδοχικῆς προσφυγῆς στόν δανεισμό γιά τήν ἀντιμετώπιση ἀλλεπαλλήλων κρίσεων καί ἐκάλεσε τήν Γαλλία νά «βάλει τάξη στά τοῦ οἴκου της».

Τό γαλλικό πρόβλημα ἀποκτᾶ ἰδιαίτερη σημασία, ἐπειδή ἀφορᾶ στήν δεύτερη μεγαλύτερη οἰκονομία τῆς Εὐρωζώνης καί ὄχι σέ μία μικρή οἰκονομία τῆς περιφερείας. Μιά παρατεταμένη κρίσις ἐμπιστοσύνης ἔναντι τῶν γαλλικῶν ὁμολόγων θά ἠδύνατο νά συμπαρασύρει τό κόστος δανεισμοῦ ἄλλων ὑπερχρεωμένων χωρῶν, νά ἐπιβαρύνει τίς εὐρωπαϊκές τράπεζες καί νά δοκιμάσει τήν πολιτική συνοχή τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἑνώσεως.

Μέτρα γιά τήν οὐσιαστική στήριξη τῶν νοικοκυριῶν

Ὁ πληθωρισμός πιέζει ἀσφυκτικῶς τά ἑλληνικά νοικοκυριά, ὑπονομεύοντας τήν ἀγοραστική δύναμη καί περιορίζοντας τό διαθέσιμο εἰσόδημα. Ἡ ἀκρίβεια στά τρόφιμα, τά καύσιμα, τά ἐνοίκια καί τήν ἐνέργεια δημιουργεῖ ἕνα ἐκρηκτικό μεῖγμα, τήν ὥρα πού οἱ οἰκογενειακοί προϋπολογισμοί εὑρίσκονται ἤδη στά ὅριά τους.

Ἡ ἀνησυχία γίνεται ἀκόμη μεγαλύτερη, ἐν ὄψει ἑνός δυσκόλου ἐφετινοῦ χειμῶνος. Οἱ ἀνάγκες γιά θέρμανση καί ἠλεκτρική ἐνέργεια ἀναμένεται νά ἐπιβαρύνουν σημαντικῶς τά ἔξοδα τῶν νοικοκυριῶν, ἐνῷ ἡ ἀβεβαιότης γιά τήν πορεία τῶν τιμῶν ἐντείνει τόν προβληματισμό.

Γιά χιλιάδες οἰκογένειες, τό δίλημμα παραμένει σκληρό: νά καλύψουν τίς βασικές ἀνάγκες τους ἤ νά περιορίσουν ἀκόμη περισσότερο ἄλλες δαπάνες. Οἱ χαμηλόμισθοι, οἱ συνταξιοῦχοι καί οἱ οἰκονομικῶς εὐάλωτοι ὁμάδες εὑρίσκονται στήν πρώτη γραμμή αὐτῆς τῆς πιέσεως. Ὅταν οἱ τιμές αὐξάνονται ταχύτερα τῶν εἰσοδημάτων, ἀκόμη καί οἱ καθημερινές ἀνάγκες μετατρέπονται σέ δύσκολο ἐξίσωση. Ἀπαιτοῦνται, ἑπομένως, οὐσιαστικά μέτρα στηρίξεως, ἀποτελεσματικοί ἔλεγχοι στήν ἀγορά καί παρεμβάσεις γιά τήν μείωση τοῦ ἐνεργειακοῦ κόστους.

Ὁ ἐφετινός χειμῶνας δέν πρέπει νά μετατραπεῖ σέ ἕναν ἀκόμη οἰκονομικό ἐφιάλτη γιά τά νοικοκυριά. Ἡ προστασία τοῦ διαθεσίμου εἰσοδήματος καί τῆς ἀξιοπρεποῦς διαβιώσεως ἀποτελεῖ πλέον ἐπιτακτική ἀνάγκη.