Ἡ βλάχικη κληρονομιά καί ὁ κίνδυνος ἑνός μειονοτικοῦ ζητήματος

H πρόσφατη ἀναφορά στή βλάχικη πολιτιστική κληρονομιά τῆς Ἑλλάδας στό Ψήφισμα 2674/2026 (29.09.2026) τῆς Κοινοβουλευτικῆς Συνέλευσης τοῦ Συμβουλίου τῆς Εὐρώπης καί ἡ ἔντονη ἀντίδραση τῆς Πανελλήνιας Ὁμοσπονδίας Πολιτιστικῶν Συλλόγων Βλάχων ἀναδεικνύουν ἕνα ζήτημα πού ὑπερβαίνει τήν προστασία τῆς παράδοσης

Ἀφορᾶ τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο μιά πολιτιστική ἰδιαιτερότητα μπορεῖ νά ἀποκτήσει μειονοτική διάσταση μέσα ἀπό τίς διαδικασίες διεθνῶν ὀργανισμῶν.

• Τοῦ Ἀντώνη Μπέζα (*)

Τό Συμβούλιο τῆς Εὐρώπης δέν περιορίζεται στήν πολιτιστική συνεργασία. Βασική ἀποστολή του εἶναι ἡ προστασία τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων, τῆς δημοκρατίας καί τοῦ Κράτους Δικαίου. Στό πλαίσιο αὐτό, ἀσχολεῖται μέ τήν προστασία τῶν ἐθνικῶν μειονοτήτων, τά γλωσσικά δικαιώματα καί τήν πολιτιστική πολυμορφία. Συνεπῶς, ἡ ἔνταξη μιᾶς ἀναφορᾶς σέ συγκεκριμένο θεσμικό πλαίσιο ἔχει πολιτική σημασία.

Ἡ διατήρηση τῆς βλάχικης πολιτιστικῆς κληρονομιᾶς εἶναι αὐτονόητη καί ἐπιβεβλημένη. Τά βλάχικα γλωσσικά ἰδιώματα, μέ τίς σημαντικές τοπικές διαφοροποιήσεις τους, μποροῦν νά καταγράφονται καί νά διασώζονται μέ τή χρήση ἑλληνικῶν χαρακτήρων. Τό ἴδιο ἰσχύει γιά τά τραγούδια, τά ἔθιμα καί τίς παραδόσεις τοῦ βλαχόφωνου Ἑλληνισμοῦ. Αὐτόν τόν σκοπό ὑπηρετοῦν, ἄλλως τε, ἐπί δεκαετίες οἱ πολιτιστικοί σύλλογοι καί ἡ Πανελλήνια Ὁμοσπονδία τους.

Ἡ ἀντίδραση τῆς Ὁμοσπονδίας ἔχει ἑπομένως ἰδιαίτερη βαρύτητα. Ἡ θέση της ἀναδεικνύει μιά οὐσιώδη διάκριση: ἡ προστασία μιᾶς ἰδιαίτερης γλωσσικῆς καί πολιτιστικῆς παράδοσης δέν προϋποθέτει τήν ὕπαρξη διακριτῆς ἐθνικῆς ταυτότητας.

Τό πολιτικό ζήτημα βρίσκεται ἀλλοῦ. Στήν παράγραφο 10 τοῦ ψηφίσματος, ἡ ἀναφορά στούς Βλάχους, καί μάλιστα μέ τόν γεωγραφικό προσδιορισμό τῆς Βόρειας Ἑλλάδας, ἐντάσσεται στό ἴδιο πλαίσιο μέ τήν Εὐρωπαϊκή Χάρτα γιά τίς Περιφερειακές ἤ Μειονοτικές Γλῶσσες καί τή Σύμβαση-Πλαίσιο γιά τήν Προστασία τῶν Ἐθνικῶν Μειονοτήτων, τίς ὁποῖες ἡ Ἑλλάδα δέν ἔχει κυρώσει. Στήν ἴδια παράγραφο γίνεται ἀναφορά καί στή μουσουλμανική μειονότητα τῆς Θράκης.

Ἡ διατύπωση δέν ἀναγνωρίζει νομικά βλάχικη ἐθνική μειονότητα. Δημιουργεῖ, ὡστόσο, περιθώρια πολιτικῆς σύνδεσης τῆς βλάχικης πολιτιστικῆς ἰδιαιτερότητας μέ μειονοτικές διεκδικήσεις. Ἡ παρέμβαση Ρουμάνων βουλευτῶν, τήν ὁποία καταγγέλλει ἡ Ὁμοσπονδία, ἐνισχύει τίς ἀνησυχίες γιά ἐνδεχόμενη πολιτική ἀξιοποίηση τῆς βλάχικης πολιτιστικῆς ἰδιαιτερότητας ἀπό ἐξωτερικούς παράγοντες.

Εἶναι χαρακτηριστικό ὅτι ἐννέα βουλευτές ἀπό διαφορετικές εὐρωπαϊκές χῶρες κατέθεσαν τροπολογία γιά τή διαγραφή τῆς ἐπίμαχης ἀναφορᾶς, ἐπισημαίνοντας ὅτι οἱ ἀντιπροσωπευτικές ὀργανώσεις των Βλάχων ἔχουν ἐπανειλημμένα δηλώσει τήν ἑλληνικότητά τους. Ἡ τροπολογία ἀποσύρθηκε καί ἡ ἀναφορά παρέμεινε στό τελικό κείμενο.

Ἀνακύπτει ἔτσι καί τό ζήτημα τῆς διπλωματικῆς διαχείρισης. Ἡ ἑλληνική ἐξωτερική πολιτική ὀφείλει νά παρακολουθεῖ συστηματικά ὄχι μόνο τίς μεγάλες γεωπολιτικές ἐξελίξεις, ἀλλά καί τίς φαινομενικά δευτερεύουσες πρωτοβουλίες διεθνῶν ὀργανισμῶν πού ἀγγίζουν εὐαίσθητα ζητήματα ἐθνικῆς ταυτότητας.

Ἡ προληπτική διπλωματία ἀπαιτεῖ ἔγκαιρη ἐνημέρωση, ἀξιολόγηση τῶν πρωτοβουλιῶν πού διαμορφώνονται στίς κοινοβουλευτικές ἐπιτροπές, συνεργασία μέ τίς ἐθνικές ἀντιπροσωπεῖες καί διαμόρφωση συμμαχιῶν πρίν ἀπό τήν υἱοθέτηση τῶν τελικῶν κειμένων.

Τά ψηφίσματα τῆς Κοινοβουλευτικῆς Συνέλευσης δέν εἶναι δεσμευτικά. Μποροῦν, ὅμως, νά χρησιμοποιηθοῦν ὡς πολιτικά προηγούμενα καί νά ἀποτελέσουν ἀφετηρία νέων διεκδικήσεων. Ἡ παραμονή τῆς ἐπίμαχης ἀναφορᾶς θέτει εὔλογα ἐρωτήματα γιά τήν ἀποτελεσματικότητα τῆς ἑλληνικῆς διπλωματικῆς προετοιμασίας. Ἀνεξάρτητα ἀπό τίς ἐνέργειες πού ἔγιναν στό παρασκήνιο, τό τελικό ἀποτέλεσμα δέν μπορεῖ νά θεωρηθεῖ διπλωματικά ἱκανοποιητικό.

Ἡ διπλωματία δέν εἶναι μόνο ἡ διαχείριση μιᾶς κρίσης ὅταν αὐτή ἐκδηλωθεῖ. Εἶναι καί ἡ ἱκανότητα ἔγκαιρης ἀναγνώρισης τῶν κινήσεων πού μποροῦν νά τήν δημιουργήσουν.

Ἡ προστασία τῆς βλάχικης κληρονομιᾶς εἶναι ὑποχρέωση τῆς ἑλληνικῆς Πολιτείας. Ἡ ἐνδεχόμενη μετατροπή της, ὅμως, σέ ἀφετηρία ἑνός νέου «βλάχικου ζητήματος» ἀποτελεῖ μιά διαφορετική πολιτική πρόκληση, πού ἀπαιτεῖ προσοχή, τεκμηρίωση καί ἀποτελεσματική διπλωματική παρουσία.

* Πρώην ὑφυπουργός καί βουλευτής Θεσπρωτίας