Μία ἀνεκπλήρωτη ὑποχρέωσις καί ἠθική ἐκκρεμότης πρός ἀείμνηστο φίλο καί ἐκλεκτό συνάδελφο πληρώνεται μέ τό σημείωμα αὐτό
Πρόκειται περί ὀφειλῆς στόν ἀείμνηστο Γεώργιο Τίμου Μωραϊτίνη (1943-2022), τόν ἀκάματο δημοσιογράφο, τόν ρομαντικό ποιητή μέ τά ἀρχοντικά συναισθήματα, τόν λάτρη τῆς τέχνης, τόν σεμνό Ἀθηναῖο, τόν ἀκατάβλητο φιλελεύθερο ὑπερασπιστή τῆς ἀνθρωπίνης ὑποστάσεως, τόν εὐαίσθητο ἄνθρωπο, τόν κομψό λογοτέχνη.
Ὅσα καί νά γραφοῦν περί αὐτοῦ δέν εἶναι δυνατόν νά ἀποδώσουν τήν προσωπικότητα καί τήν προσφορά του.
Τίμος Μωραϊτίνης. Πίνακας τοῦ Ἠλία Φέρτη (1906-1987). Ἀπό τίς συλλογές τῆς ΕΣΗΕΑ.
Συζητήσεις
Γιά μεγάλο χρονικό διάστημα προετοιμάζαμε γιά παρουσίαση στόν Σύλλογο τῶν Ἀθηναίων, τοῦ ὁποίου ἦταν τακτικό μέλος, μία ἰδιαίτερη ἑνότητα τοῦ κραταιοῦ καί πολυγραφότατου πατέρα του, τοῦ Τίμου Μωραϊτίνη (1875-1952). Συγκεκριμένα, συγκεντρώσαμε ὑλικό γιά τήν πρώιμη ἀθηναιογραφική του ἐνασχόληση καί τίς ἄγνωστες καί ἀθησαύριστες δημοσιεύσεις του στά τέλη τοῦ 19ου αἰῶνος. Ἐξ ἄλλου, εἶχε προηγηθεῖ καί ἄλλη παρουσίασις τοῦ ἔργου του Τίμου Μωραϊτίνη στόν Σύλλογο τῶν Ἀθηναίων.
Ὡστόσο κατά τήν διάρκεια τῆς μακρᾶς συνεργασίας μας ἀσχοληθήκαμε ἐπανειλημμένως καί συζητήσαμε περί τοῦ Ὕμνου τῆς 4ης Αὐγούστου, θέμα τό ὁποῖο ἐντόνως καί ἐπί πολλά ἔτη ἀπασχολοῦσε τόν Γ. Μωραϊτίνη. Ἄνθρωπος μέ βαθιά δημοκρατικά αἰσθήματα, φιλελεύθερος μέ ἀδέσμευτη συνείδηση, ὑπερασπίζετο πάντα τίς ἀπόψεις του μέ πάθος καί βεβαίως ἐπιθυμοῦσε νά λειτουργεῖ ὡς θεματοφύλακας ὄχι μόνον τοῦ ἔργου, ἀλλά καί τῆς προσωπικότητος τοῦ πατέρα του. Παίρνοντας τήν σκυτάλη ἀπό τήν ἀείμνηστη μητέρα του Μαρία Μωραϊτίνη, τό γένος Δημητρίου.
Ἡ παρτιτούρα τοῦ Ὕμνου τῆς 4ης Αὐγούστου σέ στίχους Τίμου Μωραϊτίνη καί μουσική Γερασίμου Φρέν
Τό ζήτημα
Ὁ Γ. Μωραϊτίνης ἀρνεῖτο ἐπιμόνως νά δεχθεῖ ἀφ’ ἑνός ὅτι ὁ Τίμος Μωραϊτίνης εἶχε γράψει τόν Ὕμνο γιά τήν 4η Αὐγούστου, ἀφ’ ἑτέρου ὅτι συνεργάσθηκε μέ τό καθεστώς Ἰωάννη Μεταξᾶ. Ἐπί τούτου μάλιστα, τό 2010, ἐξέδωσε καί σέ ἰδιαίτερο τεῦχος τίς ἀπόψεις του (Ἀθήνα 2010) ὑπό τόν τίτλο «Ἡ “ἀπρέπεια” τῆς 4ης Αὐγούστου ἀπέναντι στόν Τίμο Μωραϊτίνη». Ἀνεξαρτήτως ὅμως τῶν ἀπόψεων πού ἐξέφραζε, ἦταν πάντα ὑπέρμαχος τῆς ἀλήθειας. Στίς ἀπέραντες συζητήσεις μας, ἰδιαιτέρως μιᾶς πολύωρης συναντήσεως στό σπίτι του, κάπου στόν Διόνυσο, συμφωνήσαμε νά πραγματοποιήσουμε ἐκτεταμένη, μεθοδική καί εἰς βάθος ἱστορική ἔρευνα. Τά ἀποτελέσματα τῆς ἐρεύνης θά τά παρουσιάζαμε στήν ΕΣΗΕΑ ἀφοῦ θά δημοσιεύαμε κείμενα καί τεκμήρια στό περιοδικό «Τά Ἀθηναϊκά» τοῦ Συλλόγου τῶν Ἀθηναίων. Ἐν προκειμένῳ ὅμως βρῆκε πλήρως τήν ἐφαρμογή της ἡ παροιμία «Ἄλλα μετράει ὁ ἄνθρωπος κι ἄλλα ὁ Θεός τοῦ βγάζει».
Ἐκπλήξεις
Ἡ ἔρευνα ἀκολούθησε μέ ἰδιαιτέρως βραδεῖς ρυθμούς καί ἀνταλλάσσαμε πληροφορίες ἀφοῦ καταστρώσαμε σχέδιο πού ἀντιμετώπιζε τό θέμα μέ ἐπιστημονική πληρότητα. Ἐξάντληση ἀρχειακῶν καί βιβλιογραφικῶν πηγῶν, καθώς καί ἀποδελτιώσεων τοῦ Τύπου τῆς ἐποχῆς, θεσμικό πλαίσιο, ἱστορικός περίγυρος, μαρτυρίες, φωτογραφικό ὑλικό, ἀφηγήσεις κ.λπ. Τά ἀποτελέσματα ἦταν πλούσια καί μᾶς ἀνέμεναν ἐκπλήξεις εὐρυτέρου ἐνδιαφέροντος.
Ἐκπλήξεις τόσο γιά τήν λειτουργία τοῦ καθεστῶτος Ἰ. Μεταξᾶ, ὅσο καί γιά τήν ΕΣΗΕΑ. Προσπαθήσαμε δέ νά ἀπαντήσουμε σέ ἐρωτήματα τά ὁποῖα δέν ἦταν γνωστά ὄχι μόνον στήν ὑπάρχουσα, εὐρέως κυκλοφοροῦσα βιβλιογραφία, ἀλλά καί στίς ἐξειδικευμένες ἐπιστημονικές μελέτες. Ὡς πρός τό ζήτημα τῆς πατρότητος τῶν στίχων τοῦ Ὕμνου, ἀπασχόλησε τό κοινό, γεγονός πού ἀποδεικνύεται ἀπό τήν ἰδιαίτερη ἀνακοίνωση πού ἔγινε γιά τόν δημιουργό του στόν Τύπο τῆς ἐποχῆς.
Προκήρυξις διαγωνισμοῦ
Ἡ πρώτη μνεία περί προκηρύξεως διαγωνισμοῦ «διά συγγραφήν καί μελοποίησιν» ἑνός Ὕμνου γιά τήν 4η Αὐγούστου ξεκίνησε μέ πρωτοβουλία τῆς ἐφημερίδος «Ἡ Βραδυνή» τόν Ἰούνιο 1937. Ἐνδιαφέρουσα ἀνακοίνωσις τόσο γιά τό θέμα ὅσο καί γιά τά πρόσωπα πού ἀποτελοῦσαν τήν κριτική ἐπιτροπή. Τό ἔπαθλο ἦταν 20.000 δραχμές καί ἐπρόκειτο νά διανεμηθεῖ μεταξύ τοῦ ποιητοῦ καί τοῦ μουσικοσυνθέτου.
Καλλιτεχνική φωτογραφία. Ὁ Τίμος Μωραϊτίνης ποζάρει ἀνάμεσα σέ δένδρα. Φωτ. ἀρχεῖο Ἐλ. Γ. Σκιαδᾶ.
Τήν κριτική ἐπιτροπή ἀποτελοῦσαν δύο ἀκαδημαϊκοί, ὁ διευθυντής τῆς Συμφωνικῆς Ὀρχήστρας Δημήτριος Μητρόπουλος καί ὁ Γρηγόριος Ξενόπουλος. Ἐπίσης ὁ Κλέανδρος Λάκων, γνωστός μέ τό ψευδώνυμό του «Κλ. Καρθαῖος», γενικός διευθυντής τοῦ Ἐθνικοῦ Θεάτρου, ὁ Φιλοκτήτης Οἰκονομίδης, διευθυντής τοῦ Ὠδείου Ἀθηνῶν, ὁ μουσουργός Διονύσιος Λαυράγκας, ὁ ποιητής Σωτήρης Σκίπης, ὁ λογοτέχνης Κωστῆς Μπαστιᾶς καί ὁ διευθυντής καί ἰδιοκτήτης τῆς «Βραδυνῆς» Δημήτριος Ἀραβαντινός.
Οἱ ὁδηγίες πρός ὅσους ἐπρόκειτο νά λάβουν μέρος ἦταν οἱ ἑξῆς: «Τό θέμα τοῦ ποιήματος ἠμπορεῖ ν’ ἀναφέρεται εἰς τό ξύπνημα τοῦ τόπου πρός τάς ὡραίας ἑλληνικάς παραδόσεις, εἰς τήν πίστιν τῆς νέας γενεᾶς πρός τήν ἑλληνικήν αὔριον, εἰς τήν μεταβολήν πού ἐπῆλθεν εἰς τά αἰσθήματα καί τάς καρδίας τῶν Ἑλλήνων καί ἰδίως τῆς νεολαίας.
Ἡ μουσική εἶναι προτιμότερον νά γραφῆ εἰς τόνον ἐμβατηρίου, πού νά εἶναι γεμᾶτο ἀπό ἕνα ρυθμό ὅλο νειάτα καί ὑγεία καί νά ὠθῇ πρός κάτι κανούργιο, καθαρό, πρός ἕνα ξετίναγμα ἀπό τήν δηλητηριώδη ἐπίδρασιν τῆς ἀντεθνικῆς προπαγάνδας. Ὁ τονισμός πρέπει νά εἶναι ἁπλός, ὥστε νά μπορῇ εὔκολα νά τραγουδηθῇ τό ἐμβατήριον καί ἀπό ἀνθρώπους πού δέν ξεύρουν μουσική».
Ὁπωσδήποτε, ἡ ἐφημερίδα εὑρίσκετο σέ ἄμεση συνεννόηση, τοὐλάχιστον μέ τόν ὑπεύθυνο ὑφυπουργό Θ. Νικολούδη, ἐνῷ θά ἐγνώριζε περί τοῦ θέματος καί ὁ Ἰωάννης Μεταξᾶς. Δέν ἦταν δυνατόν μία τέτοια πρωτοβουλία νά μήν εἶχε λάβει ἔγκριση τοῦ καθεστῶτος, ἐνῷ καί ἡ συμμετοχή τόσων προσωπικοτήτων στήν κριτική ἐπιτροπή θά εἶχε λάβει ἐπίσης ἔγκριση. Αὐτά συνέβαιναν τόν Ἰούνιο 1937, ἀλλά τό ζήτημα φαίνεται πώς δέν εἶχε τήν ἀναμενομένη ἐξέλιξη, τοὐλάχιστον ὡς πρός τά χρονικά ὅρια.
Ἀπόκομμα τῆς ἐφημερίδος «Πρωινή» τῆς 4ης Αὐγούστου 1938.
Πρώτη μαρτυρία
Ἐν τέλει φαίνεται πώς οἱ προσπάθειες τῆς πρώτης ἐπιτροπῆς δέν ἀπέδωσαν καί τό θέμα ἐπανῆλθε τό ἑπόμενο ἔτος, μέ τήν ἁρμοδιότητα τοῦ διαγωνισμοῦ νά περιέρχεται στήν Ἐπιτροπή Ἑορτασμοῦ τῆς 4ης Αὐγούστου. Περισσότερες λεπτομέρειες δέν ἐνετοπίσθησαν γιά τήν ὑπόθεση τοῦ Ὕμνου, παρά μόνον ἡ διαπίστωσις ὅτι ἐστάλη στίς ἐφημερίδες τήν Παρασκευή 1 Ἰουλίου 1938, ὁπότε ἐδημοσιεύθη τήν ἑπομένη, 2 Ἰουλίου 1938. Ἡ ἀρχική ἀνακοίνωσις, ἡ ὁποία ἐσυνόδευσε τόν Ὕμνο, ἦταν ὀλιγόλογη καί ἀνέφερε ὅτι «ἡ Ἐπιτροπή τοῦ Ἑορτασμοῦ τῆς 4ης Αὐγούστου ἐβράβευσε κατόπιν διαγωνισμοῦ τόν κατωτέρω Ὕμνον τῆς 4ης Αὐγούστου. Οἱ στίχοι εἶναι τοῦ κ. Τ.Μ., ἡ δέ μουσική τοῦ ἀρχιμουσικοῦ τοῦ Βασ. Ναυτικοῦ κ. Γερ. Φρέν, ἐγκριθεῖσα κατόπιν διαγωνισμοῦ».
Ἔμβλημα ἀπό τήν ὀπισθία ὄψη τῆς παρτιτούρας τοῦ Ὕμνου.
Ὡστόσο, τοὐλάχιστον μία ἐφημερίδα, ἡ «Ἀκρόπολις», ἀφοῦ παρέθεσε τόν Ὕμνο στήν πρώτη σελίδα τῆς 2ας Ἰουλίου 1938, ἐδημοσίευσε σέ ἐσωτερική σελίδα τά ἑξῆς: «Ἀπόψε ὁ ραδιοφωνικός σταθμός τῶν Ἀθηνῶν θά μεταδώση τόν Ὕμνον τῆς 4ης Αὐγούστου, τόν βραβευθέντα ἀπό τήν ἐπιτροπήν τοῦ ἑορτασμοῦ. Οἱ ἀκροαταί θά ἔχουν ἔτσι τήν εὐκαιρίαν νά ἐκτιμήσουν τήν μουσικήν του, ὀφειλομένην εἰς τόν ἀρχιμουσικόν τοῦ Πολεμικοῦ Ναυτικοῦ κ. Φρέν. Ἐν τῷ μεταξύ ὅμως οἱ ἀναγνῶσται τῶν ἐφημερίδων ἀπήλαυσαν τούς στίχους. Εἶναι μία καθαρά ποίησις μέ ὑψηλόν αἴσθημα καί ἄψογον τεχνικήν. Τό θούριον αὐτό, συντεθέν ἀπό τόν κ. Τίμον Μωραϊτίνην, εἶναι τό καλύτερον ἀπό ὅσα παρουσιάσθησαν τόν τελευταῖον καιρόν καί ἀσφαλῶς θά κάμη τόν δρόμον του. Δέν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ὁ ἑλληνικός λαός θά τό ὑιοθετήση μέ ἐνθουσιασμόν καί θά τό ἀκούωμεν τακτικά εἰς κάθε εὐκαιρίαν».
Δημοσιεύματα
Εἶναι χαρακτηριστικό τό σχόλιο στήν ἐφημερίδα «Ἐλεύθερον Βῆμα» τῆς 3ης Ἰουλίου 1938: «Ἀνεκοινώθη χθές ὅτι οἱ στίχοι τοῦ Ὕμνου τῆς 4ης Αὐγούστου ἀνήκουν εἰς τόν γνωστόν καί διακεκριμένον ποιητήν καί χρονογράφον κ. Τίμον Μωραϊτίνην. Ἡ ἀνακοίνωσις ὅμως ἦλθεν λίγο ἀργά, διότι ὅσοι ἀνέγνωσαν τούς στίχους τοῦ ποιήματος ἀμέσως ἀνεγνώρισαν τόν ἐκλεκτόν των ποιητήν, ὁ ὁποῖος, εὑρισκόμενος πάντοτε ἐγγύτατα πρός τήν λαϊκήν ψυχήν, γνωρίζει νά μεταδίδη εἰς τούς στίχους του τήν πνοήν καί τήν ὡραιότητα αὐτῆς. Καί πράγματι ὁ Ὕμνος τοῦ κ. Μωραϊτίνη ἀποδίδει πιστῶς τό αἴσθημα τοῦ λαοῦ ἀπέναντι τῆς ἱστορικῆς αὐτῆς ἡμερομηνίας καί ἀπέναντι τοῦ ἐξ ἴσου ἱστορικοῦ ἔργου τῶν δημιουργῶν της. Οἱ στίχοι τοῦ κ. Μωραϊτίνη εἶναι ποίημα μέ ὅλην τήν σημασίαν τῆς λέξεως».
«Ἀνεκοινώθη» ἔγραφε τό δημοσίευμα, δηλαδή ἔγινε ἐπίσημη ἀνακοίνωση. Τό ἴδιο ὅμως περιεχόμενο εἶχαν καί τά δημοσιεύματα τῶν ὑπολοίπων καθημερινῶν ἐφημερίδων της πρωτευούσης. «Ὅσοι χθές εἶδον τά ἀρχικά Τ.Μ. κάτω ἀπό τούς ὑπερόχως ἐνθουσιαστικούς στίχους τοῦ προκριθέντος Ὕμνου τῆς 4ης Αὐγούστου, μέ τήν ἐπικήν μεγαλοστομίαν, δέν θά ἠμποροῦσαν νά φαντασθοῦν τόν ποιητήν του. Εἶναι ὁ Τίμος Μωραϊτίνης. Ὁ συμπαθής συνάδελφος, ὁ πνευματώδης, ὁ ποιητής τρυφερῶν καί εὐγενῶς μελαγχολικῶν στίχων, ὁ ἀριστοτέχνης τοῦ ψυχαγωγικοῦ θεάτρου, ἀποκαλύπτεται καί ἄξιος ὑμνωδός τῆς μεταβολῆς τῆς 4ης Αὐγούστου. Τοῦτο σημαίνει ὅτι ἠσθάνθη τήν σημασίαν της μέχρις ἐγκάτων τοῦ εἶναι του καί ἡ συνήθως τρυφερά καί φιλοπαίγμων μοῦσα του εὑρῆκε τόνους ἐντελῶς διαφορετικούς. Ἀπό τόν παλαιόν ἑαυτόν της ἐκράτησε μόνον τήν μετριοφροσύνην τῶν ἀρχικῶν Τ.Μ. Τά πλήθη ὅμως τά ὁποῖα θερμαίνονται ἀπό τόν Ὕμνον του ἔχουν τό δικαίωμα νά γνωρίζουν τόν ὑμνωδόν τῆς 4ης Αὐγούστου» ἔγραφε, ἐπίσης τήν 3η Ἰουλίου 1938, ἡ ἐφημερίδα «Ἡ Πρωία».
Ἀκολούθησαν τά «Ἀθηναϊκά Νέα» τῆς 5ης Ἰουλίου 1938 γράφοντας σέ πρωτοσέλιδο σχόλιό τους: «Ὁ βραβευθείς Ὕμνος τῆς 4ης Αὐγούστου ἐγράφη ὑπό τοῦ κ. Τίμου Μωραϊτίνη, τοῦ δημοφιλεστάτου συγγραφέως καί ποιητοῦ, τοῦ ἐραστοῦ τῆς Παλιᾶς Ἀθήνας. Εἰς τούς κομψούς στίχους αὐτοῦ τοῦ Ὕμνου διακρίνει κανείς τήν εὐγένειαν τοῦ ὕφους τοῦ ποιητοῦ, ὁ ὁποῖος κατόρθωσε νά μεταδώση εἰς τόν λόγον τήν συγκίνησιν καί τόν παλμόν τῶν Ἑλλήνων διά τήν ἐπελθοῦσαν μεταβολήν εἰς τήν Ἱστορίαν τῆς πατρίδος μας. Εἶναι ὁ Ὕμνος τῆς 4ης Αὐγούστου πανελλήνιος ὕμνος, γραμμένος ἀπό ἕναν ἐμπνευσμένον Ἕλληνα ποιητήν».
Τό ἐξώφυλλο τῆς παρτιτούρας τοῦ Ὕμνου τῆς 4ης Αὐγούστου.
Τήν ἴδια ἡμέρα, τήν 5η Ἰουλίου 1938, ἡ ἐφημερίδα «Ἡ Βραδυνή», στήν πρώτη σελίδα της καί ὑπό τόν τίτλο «Τό νέον θούριον», παρέθετε τό ἑξῆς σχόλιο: «Ὁ Τίμος Μωραϊτίνης, ὁ ποιητής, πού ἐτραγουδοῦσεν ἕως τώρα μέ τόσην τρυφερότητα καί νοσταλγίαν τήν ἀγάπην, ἀνεδείχθη ὁ ἀντάξιος ὑμνωδός τῆς 4ης Αὐγούστου. Τό νέον θούριον πάλλεται ὁλόκληρον ἀπό βαθεῖαν πίστιν εἰς τήν Πατρίδα καί φθάνει εἰς ὕψη λυρικῆς ἐξάρσεως ἀληθινά πολεμικῆς. Τό θούριον τοῦ Μωραϊτίνη θά γίνη ἀσφαλῶς ὁ ὕμνος τῆς νέας γενεᾶς τῶν Ἑλλήνων».
Δεκάδες, λοιπόν, ἦταν τά δημοσιεύματα στόν ἀθηναϊκό ἀλλά καί στόν ἐπαρχιακό Τύπο. Ἐπιλέγουμε ἐνδεικτικά τήν καθημερινή ἐφημερίδα «Πρωινή» τῆς Μυτιλήνης (ἐκδότης – διευθυντής Τ. Ι. Ἀναστασιάδης), ἡ ὁποία ἐδημοσίευσε τόν Ὕμνο στήν πρώτη σελίδα τήν 4η Αὐγούστου 1938, θέτοντας καί τήν ὑπογραφή τοῦ δημιουργοῦ «Τίμος Μωραϊτίνης». Ἐξ ἄλλου, ὁ ὑφυπουργός Θ. Νικολούδης, προκειμένου νά διασκεδάσει τίς ἐντυπώσεις ἀπό φῆμες πού κυκλοφοροῦσαν στά καφενεῖα καί ἤθελαν τόν Ὕμνο νά ἔχει κοστίσει 200.000 δραχμές, ἐδήλωνε ὅτι «ὁ Ὕμνος τῆς 4ης Αὐγούστου, πού ἐνεπνεύσθη καί ἐστιχούργησεν ὁ ἀγαπητός μου φίλος καί συνάδελφος κ. Μωραϊτίνης, μᾶς ἐδόθη δωρεάν».
Ἡ ὑπογραφή τοῦ Τίμου Μωραϊτίνη.
Γεράσιμος Φρέν
Ὁ γεννηθείς τό 1904 Γεράσιμος Φρέν ὑπῆρξε ἕνας ἀπό τούς σημαντικούς ἀρχιμουσικούς τοῦ Πολεμικοῦ Ναυτικοῦ κατά τόν Μεσοπόλεμο, μέ καταγωγή ἀπό τήν Κέρκυρα, τόπο μέ μακρά μουσική παράδοση. Ἐλάχιστα καί ἀντιφατικά ἔχουν δημοσιευθεῖ, τό βέβαιον εἶναι ὅτι ὑπηρέτησε ἐπί δεκαετίες, ὡς μουσικός, τίς ἑλληνικές Ἔνοπλες Δυνάμεις. Ἐμυήθη στόν κόσμο τῆς μουσικῆς στήν Φιλαρμονική Ἑταιρεία Κερκύρας, ἐνῷ ὁ πατέρας του Φραγκῖσκος ἦταν ἐργολάβος.
Κατετάγη στήν Μουσική τοῦ Στρατοῦ Ξηρᾶς ὡς μόνιμος ὑπαξιωματικός (λοχίας) καί μετετάχθη στήν Μουσική τοῦ Βασιλικοῦ Ναυτικοῦ τό 1923. Ἡ δημιουργική του δραστηριότης συνεδέθη κυρίως μέ στρατιωτικά ἐμβατήρια, συνθέσεις γιά μπάντες πνευστῶν καί ἔργα πανηγυρικοῦ χαρακτῆρος, στά ὁποῖα διέθετε ἰδιαίτερη δεξιοτεχνία. Φέροντας τόν βαθμό τοῦ Σημαιοφόρου τοῦ Βασιλικοῦ Ναυτικοῦ μελοποίησε τόν Ὕμνο τῆς 4ης Αὐγούστου, ἔργο τό ὁποῖο, ὅπως ἀνεφέρθη, ἐβραβεύθη σέ σχετικό διαγωνισμό καί διεδόθη εὐρύτατα ἀπό τίς στρατιωτικές μουσικές καί τίς ἐπίσημες ἐκδηλώσεις τοῦ καθεστῶτος.
Ἡ μουσική του, γραμμένη σέ μορφή ἐμβατηρίου, ἀνταπεκρίνετο στίς αἰσθητικές ἀπαιτήσεις τῆς ἐποχῆς, μέ ἔντονο ρυθμό καί εὔληπτη μελωδική ἀνάπτυξη, χαρακτηριστικά πού διευκόλυναν τήν μαζική ἐκτέλεσή της. Τόν Φεβρουάριο 1939, προήχθη σέ ἀνθυποπλοίαρχο. Ἐπίσης ὁ Γερ. Φρέν ἀπό κοινοῦ μέ τόν διευθυντή τοῦ Ἐθνικοῦ Ὠδείου Μανώλη Καλομοίρη καί τόν μουσουργό Γεώργιο Πονηρίδη ἀπετέλεσαν τήν κριτική ἐπιτροπή πού ἐπέλεξε τόν Ἐργατικό Ὕμνο, ὁ ὁποῖος ἐνεκρίθη τό 1939 σέ στίχους τῆς Μαρίας Κρυστάλλη, συγγενοῦς τοῦ ποιητοῦ Κρυστάλλη.
Τίμος Μωραϊτίνης (1875-1952). Φωτ. ἀρχεῖο Ἐλ. Γ. Σκιαδᾶ.
Ἐπίσης, μελοποίησε τόν Ὕμνο τῆς Φαλαγγίτριας, σέ στίχους τοῦ Πώλ Μενεστρέλ, ὁ ὁποῖος ἐξεδόθη μέ ἔγκριση τοῦ Ὑπουργείου Τύπου καί Τουρισμοῦ ἀπό τόν ἐκδοτικό οἶκο Μιχαήλ Κωνσταντινίδου. Τό γεγονός ὅτι σέ συνεργασία μέ ἕναν ἀκόμη ἀρχιμουσικό τοῦ Βασιλικοῦ Ναυτικοῦ, τόν Σταῦρο Καγγελάρη (1897-1956), συνέθεσαν καί τό Θούριον τῆς 4ης Αὐγούστου, μέ δικούς τους στίχους, ὁδήγησε σέ σύγχυση ὁρισμένους ἐρευνητές, ὅτι οἱ δύο τούς εἶχαν συνθέσει τόν Ὕμνο τῆς 4ης Αὐγούστου. Ὁ Γ. Φρέν συνέθεσε καί ἄλλα ναυτικά ἐμβατήρια καί θούρια, ὅπως τό «Ἔγια μόλα» γιά τά Δωδεκάνησα καί σέ ποίηση Γιάννη Οἰκονομίδη ἤ τό θούριο «Εἶμαι ναύτης», σέ στίχους Α. Μιχόπουλου.
Τό 1945, φέρων πλέον τόν βαθμό τοῦ πλοιάρχου ἀρχιμουσικοῦ τοῦ Βασιλικοῦ Ναυτικοῦ, ἐξέδωσε, μέ τόν μουσικό ἐκδοτικό οἶκο Μιχαήλ Κωνσταντινίδη, ἐμβατήριο ὑπό τόν τίτλο «Ἡ Μακεδονία μας». Παρά τή ἐν γένει συμβολή του, ὁ Γεράσιμος Φρέν παραμένει σήμερα σχετικά ἄγνωστη μορφή τῆς ἑλληνικῆς μουσικῆς ἱστορίας, καθώς τά βιογραφικά στοιχεῖα καί τό συνολικό ἔργο του δέν ἔχουν ἀκόμη μελετηθεῖ συστηματικά.
Ὁ Γεράσιμος Φρέν τοῦ Φραγκίσκου ἔφυγε ἀπό τήν ζωή τόν Ἀπρίλιο 1982 καί ἐκηδεύθη στό Νεκροταφεῖο Βύρωνος, ἀφήνοντας πίσω τρία παιδιά, τήν Ἀλίκη, σύζυγο Νίκου Καρύδη, τόν Αἰμίλιο καί τήν Ἄννα, σύζυγο Ἀθανασίου Δούσκα.
Οἰκογενειακή ἀναμνηστική φωτογραφία. Ὁ Τίμος Μωραϊτίνης μέ τήν σύζυγο καί τόν υἱό του. Φωτ. ἀρχεῖο Ἐλ. Γ. Σκιαδᾶ.
Ἡ ἐκμετάλλευσις
Ἦταν γιγαντιαῖα τά μεγέθη τῆς ὀργανώσεως καί τῆς πραγματοποιήσεως τοῦ ἑορτασμοῦ ἐκ μέρους τοῦ καθεστῶτος. Λαϊκές Ἐπιτροπές, μέ χιλιάδες πρόσωπα, στήν Ἀθήνα καί σέ ὅλη τήν Ἑλλάδα, παρελάσεις τῆς ΕΟΝ μέ χιλιάδες φαλαγγίτες καί φαλαγγίτισσες μέ ὁμοιόμορφες στολές πού παρήλασαν σέ κεντρικούς δρόμους τῶν Ἀθηνῶν καί ὅλων τῶν πρωτευουσῶν τῶν νομῶν καί τῶν δήμων. Σέ στάδια καί γήπεδα, καταρχάς δέ στό Παναθηναϊκό Στάδιο, ἐπραγματοποιήθησαν μαζικές ἐπιδείξεις γυμναστικῆς, ρυθμικῶν χορῶν καί σχηματισμῶν. Ὁ Ἰωάννης Μεταξᾶς ἐξεφώνησε λόγους ἔχοντας στό ἐπίκεντρο τόν «Τρίτο Ἑλληνικό Πολιτισμό».
Σατιρικό σκίτσο τοῦ γελοιογράφου Εὐθυμίου Παπαδημητρίου (ΜΙΜ ΠΑΠ)
(1895-1958), μέ πρωταγωνιστή τόν Ἰωάννη Μεταξᾶ (1936).
Ἐννοεῖται πώς τό καθεστώς Ἰ. Μεταξᾶ ἐξήντλησε κάθε δυνατότητα ἐκμεταλλεύσεως τοῦ Ὕμνου, ἀφοῦ ἐπέβαλε, ἐν ὄψει τοῦ ἑορτασμοῦ τῆς 4ης Αὐγούστου 1938, οἱ θίασοι πού θά ἔδιδαν πανηγυρικές παραστάσεις νά ἀνακρούουν τόν Ὕμνο καί νά τόν τραγουδοῦν ὅλοι οἱ ἠθοποιοί. Ἐπίσης νά ἀνακρούεται ὁ Ὕμνος σέ ὅλους τούς κινηματογράφους κατά τήν ἔναρξη τοῦ προγράμματος καί στό μεγάλο διάλειμμα καί νά ἀκούγεται ἀπό τά μεγάφωνα.
Ἰωάννης Μεταξᾶς (1871-1941).
Ἀκόμη καί σέ ὅλα τά κέντρα διασκεδάσεως καί δημοσίων θεαμάτων ἐπεβάλλετο νά ἀνακρούεται ὁ Ὕμνος μέσῳ ραδιογραμμοφώνων ἤ γραμμοφώνων καί μέ τήν ὀρχήστρα πού διέθεταν τά κέντρα. Τέλος, ἔντυπα μέ τούς στίχους τοῦ Ὕμνου τῆς 4ης Αὐγούστου προεβλέπετο νά διανέμονται ἀπό τά διάφορα κέντρα στούς θεατές καί στούς θαμῶνες τους δωρεάν. Ἡ ἐφημερίδα «Ἐλεύθερον Βῆμα», πού ἐδημοσίευε ὅλα τά παραπάνω, δέν παρέλειπε νά ἐπισημάνει ὅτι «ὡς Ὕμνος τῆς 4ης Αὐγούστου καθιερώθη, ὡς γνωστόν, ὁ τονισθείς ὑπό τοῦ ἀρχιμουσικοῦ τοῦ Βασιλικοῦ Ναυτικοῦ κ. Φρέν ἐπί στίχων τοῦ κ. Τ. Μωραϊτίνη».
Ἀντιρρήσεις Γεωργίου Μωραϊτίνη
Τόσο ὅταν ἐξελίσσοντο οἱ ἑορτασμοί καί ὅσα προανεφέρθησαν ὅσο καί τά ἑπόμενα προπολεμικά καί μεταπολεμικά χρόνια, μέχρι τόν θάνατό του, οὐδέποτε ὁ Τίμος Μωραϊτίνης ἀπεποιήθη τήν πατρότητα τῶν στίχων τοῦ Ὕμνου. Ὡστόσο, ὁ γιός του, ὁ προαναφερθείς Γεώργιος Μωραϊτίνης, ἀμφισβήτησε δημοσίως τήν πατρότητα τοῦ ἔργου μέ σειρά παρεμβάσεων, κορυφώνοντας τήν προσπάθειά του μέ τό βιβλιάριο «Ἡ “ἀπρέπεια” τῆς 4ης Αὐγούστου ἀπέναντι στόν Τίμο Μωραϊτίνη» (2010). Σκοπός του, ὅπως ὁ ἴδιος ἐδήλωνε, ἦταν νά ἀποκαταστήσει τήν μνήμη τοῦ πατέρα του, τόν ὁποῖο θεωροῦσε ὅτι τό καθεστώς τῆς 4ης Αὐγούστου χρησιμοποίησε χωρίς τήν συναίνεσή του.
Συμφώνως πρός τήν ἐκδοχή τοῦ Γεωργίου Μωραϊτίνη, ὁ Τίμος Μωραϊτίνης δέν ἔγραψε ποτέ ὕμνο ἀφιερωμένο στό καθεστώς τοῦ Ἰωάννη Μεταξᾶ. Ἀντιθέτως, ὑπεστήριζε ὅτι τοῦ ἐζητήθη ἡ ἄδεια νά δημοσιευθεῖ ἕνα παλαιό ποίημά του, γραμμένο πολλά χρόνια νωρίτερα γιά τήν ἐθνική ἐπέτειο τῆς 25ης Μαρτίου. Ὁ ἴδιος ὁ λογοτέχνης, μή ἐνθυμούμενος ἐπακριβῶς τό συγκεκριμένο νεανικό ποίημα, δέν ἀρνήθηκε τήν δημοσίευσή του. Κατά τόν γιό του, τό κείμενο ἐδημοσιεύθη στήν σατιρική ἐφημερίδα «Διαδοσίας», ὄργανο τοῦ καθεστῶτος, μέ τόν τίτλο «4η Αὐγούστου», ἐνῷ εἶχε ἀπαλειφθεῖ μία στροφή καί ἐχρησιμοποιήθη τό ψευδώνυμο «Ἀττικός», τό ὁποῖο πράγματι χρησιμοποιοῦσε κατά καιρούς ὁ Τίμος Μωραϊτίνης. Ἀργότερα τό ποίημα ἐταυτίσθη πλήρως μέ τόν Ὕμνο τοῦ καθεστῶτος καί ἀπεδόθη εὐθέως στόν γνωστό λογοτέχνη.
Ὁ Γεώργιος Μωραϊτίνης θεωροῦσε ὅτι ἡ ἴδια ἡ εἰκονοποιία τῶν στίχων ἀπεδείκνυε τήν ἀρχική τους προέλευση. Ἐπεσήμαινε ὅτι οἱ ἀναφορές στά «στάχυα πού ἀψηλώνουν» καί στά «βράχια πού γίνονται ἀνθοβούνια» παραπέμπουν ἀναμφιβόλως στήν ἀνοιξιάτικη φύση καί ἑπομένως στήν 25η Μαρτίου καί ὄχι στήν 4η Αὐγούστου, ὅταν τά στάχυα ἔχουν ἤδη θεριστεῖ. Τό ἐπιχείρημα αὐτό, ἐσημείωνε, εἶχε διατυπώσει ἤδη ἀπό παλαιότερα καί ὁ Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ὁ ὁποῖος παρατηροῦσε εὐστόχως ὅτι οἱ συγκεκριμένες εἰκόνες δέν μποροῦν νά συνδεθοῦν μέ τόν μῆνα Αὔγουστο.
Παραλλήλως, ὁ Γεώργιος Μωραϊτίνης ἐπεκαλεῖτο ἐν συνόλῳ τήν στάση ζωῆς τοῦ πατέρα του. Ὑπεγράμμιζε ὅτι ὁ Τίμος Μωραϊτίνης εἶχε ἐπανειλημμένως ἀρνηθεῖ πολιτικές ἤ οἰκονομικές ἐξυπηρετήσεις καί δέν ἐσυνήθιζε νά ὑποτάσσει τό ἔργο του σέ κυβερνητικές σκοπιμότητες. Βάσει αὐτῆς τῆς διαχρονικῆς συμπεριφορᾶς, θεωροῦσε ἀσυμβίβαστη μέ τόν χαρακτῆρα του τήν συνειδητή συγγραφή ἑνός ὕμνου πού θά ἐξυμνοῦσε δικτατορικό καθεστώς. Κατά τήν ἄποψή του, ἐπρόκειτο γιά ἰδιοποίηση προϋπάρχοντος ποιήματος καί ὄχι γιά πρωτότυπη σύνθεση ἀφιερωμένη στήν 4η Αὐγούστου.
Οἱ ἀπόψεις αὐτές ἔχουν ἐπηρεάσει σημαντικά τήν σχετική βιβλιογραφία καί ἀναπαράγονται ἀπό ἀρκετούς μελετητές καί ἀρθρογράφους. Ὡστόσο, ἐξακολουθοῦν νά ἀποτελοῦν ἀντικείμενο ἱστορικῆς συζητήσεως, καθώς ἡ ἐπικρατοῦσα παράδοσις ἐξακολουθεῖ νά ἀποδίδει τούς στίχους στόν Τίμο Μωραϊτίνη, ἔστω καί ἄν ἡ προέλευσις καί ἡ διαδικασία μέ τήν ὁποία συνεδέθησαν μέ τό καθεστώς τῆς 4ης Αὐγούστου παραμένουν ἀντικείμενο ἐρεύνης καί ἑρμηνείας.
Πρόεδρος ΕΣΗΕΑ
Πάντως, στό πλαίσιο τῆς ἐρεύνης περί τοῦ Ὕμνου τῆς 4ης Αὐγούστου καί στό ἐρώτημα ἐάν ὁ Τίμος Μωραϊτίνης διέκειτο φιλικῶς ἤ ὄχι πρός τό καθεστώς, ὀφείλουμε νά σταθοῦμε στό γεγονός ὅτι διορίσθηκε, τόν Ἀπρίλιο 1939, ἀπό τόν ὑφυπουργό Τύπου καί Τουρισμοῦ Θεολόγο Νικολούδη πρόεδρος τῆς Ἑνώσεως Συντακτῶν Ἡμερησίων Ἐφημερίδων Ἀθηνῶν (ΕΣΗΕΑ). Μέ τήν ἴδια ἀπόφαση διορίσθηκαν ἀντιπρόεδροι οἱ Διονύσιος Κόκκινος καί Νικόλαος Βέρρος, γενικός γραμματεύς ὁ Χαρίλαος Ἀθανασιάδης, εἰδικός γραμματεύς ὁ Βενιζέλος Ζερβέας, ταμίας ὁ Εὐστράτιος Κτεβανέας (1892-1966), ἔφορος ὁ Δημήτριος Γατόπουλος καί σύμβουλοι οἱ Μιχαήλ Ροδᾶς καί Λεωνίδας Μπορτολῆς.
Ἡ προεδρία τοῦ Τίμου Μωραϊτίνη στήν ΕΣΗΕΑ ἀποτελεῖ βασικό στοιχεῖο πού πρέπει νά συνεκτιμηθεῖ κατά τήν ἐξέταση τῆς σχέσεώς του μέ τό καθεστώς τῆς 4ης Αὐγούστου. Μετά τήν ἐγκαθίδρυσή του, ἡ διοίκησις τῆς Ἑνώσεως Συντακτῶν διοριζόταν ἀπό τήν Πολιτεία. Στό πλαίσιο αὐτό, ὁ Τίμος Μωραϊτίνης ἐτοποθετήθη πρόεδρος τῆς ΕΣΗΕΑ, ἀναλαμβάνοντας τήν ἡγεσία τοῦ κορυφαίου δημοσιογραφικοῦ ὀργανισμοῦ τῆς χώρας σέ μιά περίοδο αὐστηροῦ κρατικοῦ ἐλέγχου τοῦ Τύπου.
Κατά τήν σύντομη θητεία του ἐργάσθηκε γιά τήν εὔρυθμη λειτουργία τῆς Ἑνώσεως, τήν προάσπιση τῶν ἐπαγγελματικῶν συμφερόντων τῶν δημοσιογράφων καί τήν διατήρηση τοῦ κύρους τοῦ δημοσιογραφικοῦ λειτουργήματος. Τά ἐπιτεύγματά του ἀπολαμβάνει μέχρι σήμερα ἡ ΕΣΗΕΑ, ἀρχῆς γενομένης ἀπό τίς ἐγκαταστάσεις της. Ἡ προσωπικότης του καί ἡ πολυετής προσφορά του στόν ἑλληνικό Τύπο προσέδωσαν ἰδιαίτερο κῦρος στόν θεσμό. Τό γεγονός αὐτό ἔχει σημασία καί γιά τήν συζήτηση γύρω ἀπό τόν Ὕμνο τῆς 4ης Αὐγούστου. Εἶναι δύσκολο νά θεωρηθεῖ ὅτι ἕνα καθεστώς, ὅπως τῆς 4ης Αὐγούστου, τό ὁποῖο ἐπέλεγε μέ ἰδιαίτερη προσοχή τά πρόσωπα πού ἀνελάμβαναν νευραλγικές θέσεις, θά διόριζε στήν προεδρία τῆς ΕΣΗΕΑ ἄνθρωπο πού δέν ἔχαιρε τῆς ἐμπιστοσύνης του ἤ ἦταν πολιτικῶς ἀντίθετος πρός αὐτό.
Ὁ Τίμος Μωραϊτίνης σέ μεγαλύτερη ἡλικία. Φωτ. ἀρχεῖο Ἐλ. Γ. Σκιαδᾶ.
Μ.Η.Τ. 232122