ΥΠΑΡΧΟΥΝ τρεῖς τρόποι γιά νά ἀξιολογήσει κανείς τόν Στέφανο Μάνο
Ὁ πρῶτος εἶναι νά ἐπικεντρωθεῖ στά μεταρρυθμιστικά ἀποτελέσματα τῶν ὑπουργικῶν του θητειῶν.
Ὁ δεύτερος εἶναι νά τόν ἀξιολογήσει ὡς ἡγετικό στέλεχος τῆς ΝΔ.
Καί ὁ τρίτος τρόπος εἶναι νά τόν ἀξιολογήσει ὡς ἄνθρωπο, στό μέτρο πού τόν ἔχει γνωρίσει.
Νομίζω ὅτι ἡ καλύτερη προσέγγιση, πού τόν κολακεύει καί εἶχα τήν εὐκαιρία νά τοῦ τό πῶ κάποτε, ὅταν εἴχαμε ζωηρές συζητήσεις, εἶναι ἡ ἀποτίμηση τῶν δημοσίων πολιτικῶν του. Ἐκεῖ ὑπερέχει. Ἔχουν ἀποτυπωθεῖ ἰσχυρά στή μνήμη μου δύο περιστατικά πού μοῦ διηγήθηκε καί μεταφέρω grosso modo. Τό πρῶτο ἦταν τό πῶς τόν ἐπιστράτευσε ὁ Κωνσταντῖνος Καραμανλῆς ἀπό τή βιομηχανία στήν πολιτική. Θυμᾶμαι πώς μοῦ εἶχε πεῖ ὅτι στή διάρκεια μιᾶς δεξιώσεως τόν πλησίασε, τοῦ ἄνοιξε κουβέντα, ἀλλά ὁ Στέφανος Μάνος, μέ τό θάρρος τῆς γνώμης του, ἐξέφρασε ἀντιρρήσεις γιά κάποιες ἐπιλογές στήν κυβερνητική πολιτική. Αὐτό κέντρισε τόν ἐθνάρχη καί τόν ἐπιστράτευσε στήν Κυβέρνηση τοῦ 1977, μέ συνέπεια νά ἀναλάβει μέλος τῆς ἡγεσίας τοῦ τότε Ὑπουργείου Χωροταξίας καί Περιβάλλοντος (ΥΧΟΠ), στό ὁποῖο (ἀφοῦ προστέθηκαν καί
τά δημόσια ἔργα) ἔμελλε νά ἐπιστρέψει καί ἀργότερα, μέ ἀπόφαση τοῦ Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Τό δεύτερο περιστατικό εἶναι ὅτι εἶχε ἐκφράσει σφοδρές ἀντιρρήσεις στή δημιουργία ἑνός ἐργοστασίου τό ὁποῖο διεκδικοῦσαν οἱ Ἄγγλοι στό Λαύριο ἐπί διακυβερνήσεως Μάργκαρετ Θάτσερ! Μ’ ἕναν τρόπο, αὐτός ὁ νεοφιλελεύθερος εἶχε ἐναντιωθεῖ ἀκόμη καί στήν Θάτσερ. Ὡστόσο, πέρα ἀπό τήν περιπτωσιολογία, ἡ ὑπουργική του θητεία τόν κολακεύει περισσότερο ἀπό τήν πολιτική, γιατί ἄφησε ἔργο ἀπό τά ὑπουργεῖα πού πέρασε. Τολμῶ μάλιστα νά πῶ ὅτι τό ἀποτύπωμα τοῦ Μάνου ὡς ὑπουργοῦ εἶναι ἰσχυρότερο ἀπό τό ἀποτύπωμα τοῦ Μητσοτάκη ὡς Πρωθυπουργοῦ.
Συμφωνοῦσες – διαφωνοῦσες μαζί του, τόν βλέπεις μέ ἕνα τρόπο κάθε μέρα στήν καθημερινότητά σου. Ἄν ἡ Ἑλλάδα ἔχει σήμερα μετρό, αὐτό τό ὀφείλει στόν Μάνο, ὁ ὁποῖος προχώρησε τήν μελέτη κατασκευῆς του καί ἄρχισαν νά κινοῦνται τά πράγματα. Ἄν ἡ Ἑλλάδα ἔχει τό ἀεροδρόμιο «Ἐλευθέριος Βενιζέλος», εἶναι γιατί πάλι ὁ Μάνος ξεκόλλησε τόν βάλτο τῆς γραφειοκρατίας καί μέ τήν μελέτη τροχοδρόμησε τίς διαδικασίες γιά τήν ἔναρξη τῆς κατασκευῆς του. Ἄν ἡ Ἑλλάδα ἔχει προαστιακό, αὐτό τό ὀφείλει στόν Μάνο, ὁ ὁποῖος ἐπέμεινε ὅτι στό μέσον τῆς Ἀττικῆς ὁδοῦ μποροῦσε νά ὑπάρξει καί σιδηρόδρομος.
Ἄν ἡ Ἑλλάδα διαθέτει Ἀττική ὁδό, πάλι στόν Μάνο τό ὀφείλει, πού ξεκίνησε τό ἔργο ὅταν τά συμφέροντα κατηγοροῦσαν τότε τήν Κυβέρνηση Μητσοτάκη ὅτι «μέ τήν χάραξη καταστρέφει τό περιβάλλον καί τό δάσος τοῦ Ὑμηττοῦ». Στήν πρώτη του θητεία στό Ὑπουργεῖο Περιβάλλοντος ὡς ὑφυπουργός ἐξέδωσε τά διατάγματα γιά τούς παραδοσιακούς οἰκισμούς καί γιά τή διάσωσή τους, γιά τήν καθιέ-
ρωση τῶν πυλωτῶν στίς πολυκατοικίες, γιά τούς πεζοδρόμους στή Βαλαωρίτου πού τόν ἔφεραν ἀντιμέτωπο ἀκόμα καί μέ τήν Ἑλένη Βλάχου τῆς «Καθημερινῆς», γιά τήν προστασία τῆς Πλάκας καί ἄλλα πολλά.
Ἕνα σωρό πράγματα φέρουν τό ἀποτύπωμά του καί γι’ αὐτό ἡ πατρίδα θά πρέπει νά τόν εὐχαριστεῖ. Βεβαίως, πρέπει νά πεῖ κανείς ὅτι στό σκέλος τοῦ Ὑπουργείου Οἰκονομίας τά πράγματα ἦταν διαφορετικά. Ἐκεῖ περίσσεψε ὁ κυνισμός. Ὅλοι θυμοῦνται τό περίφημο μηδέν + 0 = 14%. Ὅτι δηλαδή μέ μία πολιτική φορολογικῶν ἐλαφρύνσεων, ἀλλά μηδενικῶν αὐξήσεων, βελτίωνε, ὑποτίθεται, τό εἰσόδημα τῶν πολιτῶν.
Ὅλοι τόν θυμοῦνται γιά τό πενηντάρικο πού ἔβαλε, ἕναν Αὔγουστο, στόν εἰδικό φόρο καταναλώσεως γιά τή βενζίνη. Ὁ Κωνσταντῖνος Μητσοτάκης θά τόν «θυμᾶται» βεβαίως πάντοτε γιά τήν ἄρνησή του νά ὑπογράψει τίς ἕνα ἑκατομμύριο ψηφιακές παροχές στόν ἐπι χειρηματία Σωκράτη Κόκκαλη. Ἀρχές Σεπτεμβρίου τοῦ ’93, βούιζε ὁ τόπος ὅτι ὑπῆρχαν πιέσεις γιά τήν ὑπογραφή αὐτῶν τῶν παροχῶν, ἀλλά ὁ Μάνος, ὡς ὑπουργός Ἐθνικῆς Οἰκονομίας, εἶχε κλειστεῖ στό γραφεῖο του, ὅπως μοῦ εἶχε διηγηθεῖ ὁ συνάδελφος Ὅμηρος Ἐμμανουηλίδης, καί διασκέδαζε τόν χαμό. Ἔπαιζε σέ ἕναν ἠλεκτρονικό ὑπολογιστή παιχνίδια. Δέν ὑπέγραψε ποτέ καί λίγο ἀργότερα ἡ Κυβέρνηση ἔπεσε.
Ὁ Κωνσταντῖνος Μητσοτάκης, σέ μία ἔκρηξη εἰλικρίνειας, χρόνια ἀργότερα, σέ ἕναν ξενοδόχο φίλο τῆς οἰκογένειας, ἀπέδωσε εὐθῦνες γιά τήν πτώση στόν Ἀντώνη Σαμαρᾶ, ἀλλά οὐσιαστικά θεώρησε ὅτι οἱ ἐξελίξεις τότε ἐπιταχύνθηκαν δραματικά ἀπό τό γεγονός ὅτι «μουλάρωσε ὁ Στέφανος καί δέν ὑπέγραφε».
Αὐτό φέρεται ὅτι εἶχε πεῖ. Ἡ πολιτική του διαδρομή ὡς ἡγετικοῦ στελέχους τῆς Κεντροδεξιᾶς παρατάξεως ἔχει ἀποτύπωμα μᾶλλον
ἀρνητικό. Τό 1998, ὁ Στέφανος Μάνος μαζί μέ τόν Ἀνδρέα Ἀνδριανόπουλο, τόν Γιῶργο Σουφλιᾶ, τόν Βασίλη Κοντογιαννόπουλο, τόν Κωνσταντῖνο Μητσοτάκη κ.ἄ. παραβίασαν τήν κομματική γραμμή καί ψήφισαν μία διάταξη νομοσχεδίου τοῦ Γιάννου Παπαντωνίου πού ὑποθετικά ἀποσκοποῦσε στόν ἐκσυγχρονισμό τῶν ΔΕΚΟ. Ὁ νέος Πρόεδρος τῆς Νέας Δημοκρατίας Κώστας Καραμανλῆς τους διέγραψε ὅλους πλήν τοῦ Κωνσταντίνου Μητσοτάκη.
Τό ἐνδιαφέρον εἶναι ότι στό βάθος τοῦ χρόνου ἡ ἡγεσία τῆς Νέας Δημοκρατίας δικαιώθηκε ἀπόλυτα γιά αὐτή τήν ἐπιλογή, καθώς οἱ ΔΕΚΟ καί εἰδικά ὁ ΟΤΕ ἀποτέλεσαν ἄντρα διαφθορᾶς καί διαπλοκῆς μέ τήν γερμανική ἑταιρεία Siemens, ἡ ὁποία προχτές μάλιστα, ὁποία εἰρωνεία, κέρδισε στό Βερολῖνο, μετά ἀπό τόσα χρόνια, τόν ΟΤΕ σέ ἕνα γερμανικό δικαστήριο, τό ὁποῖο ἀπέρριψε τήν ἀξίωση τοῦ ὀργανισμοῦ
τηλεπικοινωνιῶν μας γιά ἀποζημίωση καί καταβολή ποσοῦ 68 ἑκατομμυρίων εὐρώ λόγῳ τῆς διαφθορᾶς.
Εἶναι ὀξύμωρο, ἀλλά αὐτό πού θέλησε νά ἀποτρέψει ὁ Μάνος μέ τήν ἄρνηση τῆς ὑπογραφῆς του στίς ψηφιακές παροχές τοῦ ΟΤΕ τό 1993, τό ἐπέτρεψε ἐμμέσως μέ τήν ψῆφο του στό νομοσχέδιο τοῦ Γιάννου τό 1998, ὅπως περίτρανα ἀποδείχτηκε ἀπό ὅλα ὅσα συνέβησαν ἀργότερα μέ τήν ἔρευνα γιά τά μαῦρα ταμεῖα τῆς Siemens.
Εἶναι ἐπίσης ὀξύμωρο γι’ αὐτόν ὅτι ὁ ΟΤΕ, τόν ὁποῖο ἐπιχείρησε νά πουλήσει ἀνεπιτυχῶς σέ Γιαπωνέζους τό 1993, ἰδιωτικοποιήθηκε ἐπί ἡγεσίας καί πρωθυπουργίας τοῦ Κώστα Καραμανλῆ τό 2007. Τότε ἔγιναν ὅλες οἱ μεγάλες ἰδιωτικοποιήσεις στή χώρα, ὅπως τῆς Ὀλυμπιακῆς, τῶν τηλεπικοινωνιῶν καί τῶν λιμανιῶν.
Παρά ταῦτα, ἐπιστρέφουμε στήν ἐποχή τῆς ἀντιπολιτεύσεως, καί παρά τήν διαγραφή του, ὁ Κώστας Καραμανλῆς, δύο χρόνια ἀργότερα, περιέλαβε τόσο ἐκεῖνον ὅσο γιά τόν ἀγαπητό σ’ ἐμένα Ἀνδρέα Ἀνδριανόπουλο στά ψη-φοδέλτια τῆς Νέας Δημοκρατίας γιά τίςἐκλογές τοῦ 2000. Ὁ Μάνος εἶχε ἀποτύχει ὡς ἐπί κεφαλῆς τοῦ ἐνδιαφέροντος κόμματος «Ταῦροι» νά φρενάρει τήν ΝΔ μέ τό ποσοστό 1,9% στίς εὐρω-
εκλογές τοῦ 1999 πού κέρδισε, ἀλλά ὁ Καραμανλῆς «σφουγγάρι». Ἔγινε δεκτός ὡς συνεργαζόμενος στά ψηφοδέλτια τῆς παρατάξεως στήν Α’ Ἀθηνῶν στίς ἐκλογές τοῦ 2000 καί ἐπανεξελέγη βουλευτής.
Γρήγορα ὅμως καί πάλι ἀνεξαρτητοποιήθηκε καί γιά λόγους πού συνδέονταν μέ τήν κατανομή τῆς χρηματοδοτήσεως τῶν συνεργαζόμε- νων κομμάτων καί γιά ἄλλες, ἄχαρες λεπτομέρειες, στίς ὁποῖες δέν ἔχει νόημα νά ἀναφερθοῦμε.
Τό 2004 βρῆκε τόν Στέφανο Μάνο νά φιλοξενεῖται στό ψηφοδέλτιο Ἐπικρατείας τοῦ ΠΑΣΟΚ μέ ἐπί κεφαλῆς τόν Γιῶργο Παπανδρέου, ντρα στήν προσπάθεια τῆς ΝΔ γιά αὐτοδυναμία. Στό ψηφοδέλτιο τοῦ ΠΑΣΟΚ, πού θά κατηγορεῖτο ἀργότερα γιά τά 1 ἑκατομμύριο μάρκα πού εἶχε βάλει στά ταμεῖα του ἀπό τίς μίζες τῆς Siemens.
Τό 2017, ψήφισε στίς ἐκλογές γιά τήν ἀνάδειξη ἡγεσίας τῆς Κεντροαριστερᾶς τοῦ ΠΑΣΟΚ. Παρά ταῦτα τά λίαν προβληματικά, κανείς σήμερα δέν θυμᾶται ἰδιαιτέρως αὐτές τίς παρενθέσεις του, τίς δολιχοδρομίες του καί τίς πολιτικές του συμπορεύσεις μέ τό ΠΑΣΟΚ στήν πολυτάραχη διαδρομή του, πλήν τοῦ Πρωθυπουργοῦ παραδόξως. Ὁ ὁποῖος δέν συμπαθοῦσε τούς ὑπουργούς τοῦ πατρός του καί ἐκνευριζόταν πού ὁ ἐκλιπών τοῦ ἀσκοῦσε κριτική γιά τήν ἐπιδοματική του πολιτική.
Κάπως ἔτσι βρῆκε εὐκαιρία χθές νά ἀποδοκιμάσει τήν συνεργασία του μέ τό ΠΑΣΟΚ, ἴσως γιά νά κόψει προσωρινά τήν ἐπιβλαβῆ γιά τόν ἴδιο συζήτηση γιά τίς μετεκλογικές του συνεργασίες. Ὁ Μάνος πάντως ἔχει μείνει στή μνήμη ὡς ἕνας πολιτικός τῆς κεντροδεξιᾶς παρατάξεως.
Ὁ τρίτος τρόπος γιά νά τόν προσεγγίσει κανείς εἶναι ὁ ἰδιωτικός. Εἶχα τήν εὐκαιρία νά τόν γνωρίσω. Τά πηγαίναμε καλά μόνο ὅταν καί ὅσο συ μφωνούσα- με. Δέν εἶμαι σίγουρος ὅτι οἱ φιλελεύθεροι ἀγαποῦν τή διαφωνία ὅσο τήν διαφημίζουν. Τό 2008 ἡ γραμματέας τοῦ Κωνσταντίνου Καραμανλῆ Λένα Τριανταφύλλη μοῦ ἔβαλε τήν ἰδέα νά τοῦπάρω μιά συνέντευξη γιά τότε τηλεοπτική ἐκπομπή μου.
Πήγαμε στό σπίτι του στήν Ἑκάλη καί ἡ συνέντευξη πήγαινε καλά. Ἡ ἀτμόσφαιρα ἄλλαξε ὅταν τοῦ ἔφερα μία ἰσχυρή ἀντίρρηση σέ κά-
τι. Ἡ ἀπάντησή του ἦταν ὅτι… ἐμεῖς οἱ δημοσιογράφοι θά ἔπρεπε νά ἀσφαλιστοῦμε στό ΙΚΑ καί ὄχι στόν ΕΔΟΕΑΠ! Βρῆκα τή δύναμη νά τοῦ πῶ στόν ἀέρα, γιά τόν τρόπο πού μιλοῦσε γιά ὁλόκληρο τόν κλάδο, ὅτι «ἐσεῖς τά βρήκατε ὅλα ἕτοιμα στή ζωή σας ὡς βιομήχανος, δέν χρειάστηκε ποτέ νά κατεβεῖτε σέ ἀπεργία γιά νά διεκδικήσετε κάτι καί πολύ εὔκολα μπορεῖτε νά μιλᾶτε μέ τόση ἀπαξία γιά ἐργαζόμενους».
Ἦταν ἡ πρώτη ψύχρανση στήν γνωριμία μας. Ἡ τελευταία φορά πού μιλήσαμε ἦταν ὅταν διαφώνησε γιά κάτι πού εἶχα γράψει γιά τόν Κώστα Καραμανλῆ, στόν ὁποῖο εἶχε πολύ μεγάλη «ἀδυναμία», καί μέ κάλεσε νά μέ… ἐνημερώσει ὅτι διακόπτει τή… συνδρομή. Ἡ ὁποία ὅμως, ὅπως διαπίστωσα, ἦταν «τιμῆς ἕνεκεν». Δέν ἔχει σημασία. Στό ἐπάγγελμα πού κάνουμε ἐμεῖς οἱ δημοσιογράφοι, ἔχουμε μάθει νά ξεχωρίζουμε τά συναισθήματά μας ἀπό τήν ἀλήθεια.
Ὁ Μάνος, παρά τά ἐλαττώματα, ἦταν πλοῦτος γιά τήν παράταξη καί γιά τήν χώρα. Ὁ δημόσιος λόγος του προκαλοῦσε πάντοτε παφλασμούς καί τάρασσε τά λιμνάζοντα ὕδατα. Δέν ἡσύχαζε ποτέ. Κληροδότησε στόν Πρωθυπουργό, στάς δυσμάς, τήν πρότασή του «γιά ἕνα νέο Σύνταγμα», πού ὁ Μητσοτάκης ὑλοποίησε ἐπιλεκτικά μόνον.
Ὁ Στέφανος Μάνος ἦταν μέρος μιᾶς μεγάλης παρατάξεως πού ἵδρυσε ὁ Κωνσταντῖνος Καραμανλῆς, πού τούς χωροῦσε ὅλους. Καί τόν Γιῶργο Σουφλιᾶ, πού ξεκίνησε ἀπό τήν ταπεινή ἀγροτική Ἁγία Τριάδα τῆς Λάρισας, καί τόν Στέφανο Μάνο, πού διοικοῦσε τή βιομηχανία Ἀλλατίνη, καί τόν νεωτεριστή Ἀνδρέα Ἀνδριανόπουλο καί τόν λαϊκό δεξιό Μιλτιάδη Ἔβερτ καί τόν μετριοπαθῆ ἀμερικανοσπουδασμένο Σταῦρο Δήμα καί τήν «ἀριστερή» Ἄννα Συνοδινοῦ καί τόν κεντρῶο Μιχάλη Παπακωνσταντίνου.
Ἦταν μιά παράταξη αὐτοπεποιθήσεως, μέ βασικό κορμό τήν Δεξιά, πού δέν εἶχε ἰδεολογικούς ἤ ταξικούς ἀποκλεισμούς. Καί γι’ αὐτό τήν ἀγαπήσαμε. Μιά παράταξη ἐπίσης πού, μέ ἐξαίρεση τόν Κωστῆ Στεφανόπουλο (λόγῳ ἐκλογῆς στήν Προεδρία) καί τόν Γιῶργο Καρατζαφέρη, ὑποδέχτηκε ξανά στήν ἀγκαλιά της ὅλους ὅσοι ἀποχώρησαν ἀπό τίς τάξεις της καί ἵδρυσαν κόμμα, εἴτε ὀνομάζονταν Ἀντώνης Σαμαρᾶς, εἴτε Δημήτρης Ἀβραμόπουλος, εἴτε Ντόρα Μπακογιάννη, εἴτε Στέφανος Μάνος.
Μέχρι καί τό 2015 ἡ παράταξη δεχόταν ἐπιστροφές. Ἀπό τότε καί μετά, κλείστηκε στό «ἀκροκεντρῶο» καβούκι της καί παραδόθηκε ἀποκλειστικά στό ΠΑΣΟΚ.
Παρά ὅλα αὐτά λοιπόν, ἀποχαιρετῶ μέ σεβασμό τόν Στέφανο Μάνο καί διερωτῶμαι ποιός εἶναι σήμερα ὁ ἀντικαταστάτης του στόν δημόσιο λόγο. Δέν ὑπάρχει. Μόνο σέ παραλλαγές-μαϊμοῦ. Ἡ παράταξη τοῦ ἰδεολογικοῦ πλούτου συγκροτεῖται πλέον ἀπό γενόσημα!
Μ.Η.Τ. 232122